The Hazara of Afghanistan

Hazara Mongolchuudiin tukhai tv nevtruulge

www.hazarainmongolia.wordpress.com

Монголд суралцаж байгаа 3 Хазара оюутаний нэг Аббас , монголд амьдраж байгаа тухайгаа англи хэл дээрх блог дээрээ бичсэн байна.


Би хувьдаа Аббас-ын www.hazaranewspakistan.wordpress.com www.hazaristantimes.wordpress.com блогуудыг унших маш дуртай.


Одоогоор монгол хэл хазара хэлний үгзүйн харьцуулалтыг блог дээрээ онцолж бичсэн байна.

Та бүхэнд маш сонирхолтой байх болвуу ?

Монгол хэл аялгуу ямар агуу юм энэ олон жилийн дотор үндсэн утгаа гээлгүй хадгалагдаж үлсдсэн байна.

http://hazarainmongolia.wordpress.com/

A letter of support from Mongolian-American Association of Toledo and Detroit, USA

2001 Амэрик дахь Монгол Амэрикийн холбооноос Хазара ахан дүүсийнхээ эрхийг хамгаалах талаар нэгдсэн үндэстэний байгууллагад мэдэгдэл явуулж байсан . Албан бичгийн англи хувийг та бүхэнтэй хуваалцаж байгаадаа баяртай байна.
Энэ мэдээлэл дээр 2001 афганистаний хүн амын 25% нь хазара байсан бол одоо 2009 онд Афганистаны хүн амын хэдэн хувь хазара байгаа вэ гэдэг асуулт гарч ирж байна ?


Мөн 2001 онд гадаад дахь монгол үндэсний дийлэнх хувь Хазара байсан бол одоо энэ тоо адилхан байгаа юу ? үүн дээр бодитой тоо баримтуудыг гаргаж ирэх ?

Энэ мэдээлэл дээр үндэслэж миний ойлгоогүй нээж мэдхийг хүссэн тэр хэсгийг тодотгосон байгаа асуултынхаа хариултыг олж та бүхэнтэй хуваалцах болно.



Эх сурвалж авсан хаягруу энд дарж орно уу ?
 
We believe that the United Nations-sponsored conference in Bonn, Germany was a step in the right direction. We of the world Mongolian community wholeheartedly support the efforts to bring peace to Afghanistan, but we have concerns about the fairness of this conference.


What we are concerned about is the situation of our ethnic kinsmen, the Hazara Mongols, who constitute the third largest ethnic group in Afghanistan, making up between 19 to 25% of the population. The conservative estimate of Hazaras having a population of four million means that Afghanistan has the largest concentration of Mongols outside of Mongolia.*

The most overlooked aspect of the ethnic problems and civil war in Afghanistan is that of race. The Hazaras and other small Asiatic ethnic groups are the most persecuted and discriminated against peoples in Afghan society. During the Afghan civil war and under Taliban rule thousands of Hazara Mongols have been killed for no reason but their nationality. Racial differences make them easy to be singled out and harassed by other ethnic groups. In 1998 Mullah Niazi, Taliban governor of Mazar-e-Sharif, issued a fatwa (Islamic death sentence) that declared that the murder of Hazaras was not a crime and gave justification to the genocide of this people.


These terrible acts have little if any recognition in the press in the outside world, and western countries remain ignorant of the plight of the Hazara Mongols. For this reason we worry that even after the Bonn conference has formed a new government the discrimination and killings may continue if outside authorities do not address this problem and ensure fair representation of the Hazaras in the new government. When the delegations were formed for the Bonn conference the Northern Alliance as well as the royalist Rome Group and Iran-sponsored Cyprus Group representatives were Tajik and Pashtun. In fact, the Hazara leaders were not included in the process of selection of the Northern Alliance delegation and were only informed by phone after the selections were made. Hazara Mongols and other Asiatics therefore have to rely on peoples from other ethnic groups to represent their interests. Hazara Mongols, even though they are Shiite in religious beliefs, cannot necessarily rely on Iranian coreligionists to fairly represent them since Hazara expatriates in Iran suffer the same discrimination as they experience in Afghanistan. The assumption that religion alone will assure Iran's defense of Hazara interests seems foolish when one considers that Iranians are ethnically the same as the Tajiks who participated in persecution of Hazaras in the past. Furthermore there is a significant non-Shiite Mongol population called the Chahar Aimag as well as the Ismaili Hazaras whose interests would in no case be adequately represented by the Cyprus Group. If Hazaras constitute almost a quarter of the country's population why did the United Nations not take issue with their not being represented in Bonn? We understand that the lack of coverage in the news about the Hazara Mongols is the chief reason that they have been overlooked in the Bonn talks. The Rabbani government, the Pashtuns, and the supporters of the former king Zaher Shah had the attention of the media and dominated the dialogue about Afghanistan's future. It is important, that Afghanistan be rebuilt in a way that is fair and just for all ethnicities, including the Hazara, therefore we suggest the following things:


1. The United Nations and international community must ensure that the interim government allows proportionate representation for all ethnic groups within Afghanistan, including the Hazara Mongols. We encourage the Mongolian government and Mongolian organizations within and outside Mongolia to raise their voices in solidarity so that the Hazara will not be ignored and can have a role in shaping their future.


2. That a multinational peacekeeping force be installed in Afghanistan for a certain period of time to ensure that the pogroms against Hazaras are stopped. If possible this force should include soldiers from Mongolia, Turkey, or another country of Altaic nationality ethnically related to the Hazaras.** While soldiers from Islamic countries are a good idea it must be remembered that it was Moslems who carried out genocide against Afghanistan's Mongols. It is our hope that the United Nations, United States, Mongolia, and other countries of the world will support the establishment of a lasting peace that will ensure that the Hazaras and other ethnic groups of Afghanistan will live in freedom and peace so that they can rebuild their country and be a part of the world community.


Mongolian-American Association of Toledo and Detroit December 16, 2001

(a scanned copy of the signatures is available on request)


Contact Phone: 419-244-1167 Fax: 419-243-1571


* The countries with Mongolian minorities are China (about 3 million), Russia (about 1 million), and Iran and Pakistan (a few thousand Hazaras each), in addition to over 4 million Hazaras in Afghanistan.


** Countries of Altaic nationality are Mongolia, Turkey, Kazakhstan, Turkmenistan, Uzbekistan, and Azerbaijan.


Copies of this petition are being sent to:


United Nations: Honorable Kofi Annan ecu@un.org; inquiries@un.org


President Bush: president@whitehouse.gov


Vice-President Richard Cheney Vice.president@whitehouse.gov


Mongolian President Natsagiyn Bagabandi webmaster@presi.pmis.gov.mn


Mongolian Prime Minister N. Enkhbayar enkhbayar@parl.gov.mn


NPR atc@npr.org


New York Times staff@nytimes.com


Associated Press info@ap.org


Mongolian Ambassador to the United States Jalbuu Choinhor


ambassador@monemb.org


Mongolian United Nations Mission mongolia@un.int


Mongolian Newspaper "Unen" unen@magicnet.mn


Buryat Newspaper "Buryaad Unen" unen@burnet.ru


Mongolian Foreign Ministry Minister Luvsangiin Erdenechuluun


webmaster@mfa.pmis.gov.mn


Mongolian Liberal Democratic Party Chairman Tuvshinbat Tomoro


mldp@magicnet.mn


Mongolian Democratic Party Chairman D. Dorligjav info@demparty.mn


Mongolian People's Revolutionary Party mprp@mongolnet.mn

Хазара ахан дүүс Монголд ирлээ

Сайнбаяр Андын блог дээрээс анх Хазара сурагчдын талаархи мэдээлэлийг авсан юм.

Монголд ирэх өдрийг хоног тоолон хүлээж байгаад уншиж байлаа.
Энэхүү бичлэгийг блог дээрээ нийтлэхээр шийдлээ.


Өчигдөр хазара нутгаас ирсэн Гулам, Захра, Мэгдад нар маань Кабул-Дели-Бээжин-Улаанбаатар чиглэлд 7 хоног аялсны дүнд 21:25-д Буянт Ухаад буулаа. "Welcome to Mongolia, the land of Chingis Khaan! - Эзэн Чингисийн нутаг Монгол оронд тавтай морил!" гээд л Цахим Өртөөний бид буюу Лутаа ах, Байка, Анулан, Сансараа нараас гадна МУИС-ийн гадаад оюутан хариуцсан Мэндбаяр эгч, NTV телевизийн Дэлхийн Монгол айл баримтат киноны баг, МyClub-ын 4 оюутан хамт угтлаа. (MyClub гэснээс Цахим өртөөний Сэрдарам андын ТИС-ийн ажилсаг хичээнгүй оюутнуудаас бүрдсэн MyClub-ийнхан эдгээр хазара оюутнуудад байнга тусалж дэмжихээр болсон бөгөөд тэд цөлжилтийн эсрэг аянд идэвхитэй ажиллаж, чөлөөт цагаараа хөдөө орон нутагт олон мянган мод тарьж, усалж арчилж байдаг ёстой бахархмаар сайхан залуучууд!)


Сэтгэлдээ нар гийлгэж, гартаа цэцэг барин догдлон хүлээсэн биднийг хараад хазарачууд маань хөл газар хүрэхгүй баярлаж, "Үгээр хэлэхийн аргагүй их баярлаж байна. Та нарыг ийм сайхан угтана гэж төсөөлсөнгүй. Өвөг дээдсийнхээ нутагт хөл тавьж байгаадаа баяртай байна. Бид Монгол оронд хөл тавьсан бараг хамгийн анхны хазарачууд байх" гэж англиар хэвлүүхэн сайн ярьж байлаа. Яг анхны нь бол биш юм. 9 сарын 11-ны дараа золигийн Осама Бин Ладинг нухчин дарах зорилго өвөрлөсөн Жорж Буш Афганистаны төрийн эрхэнд байсан Талибанчуудыг хөөн явуулсны дараа (дандаа муулуулдаг хөөрхий Жорж Бушд харин энэ удаа талархууштай!), Америкчууд Афганистан дахь стратегийн түншээрээ хазарачуудыг сонгосны дүнд энэ бүс нутагт үеийн үед дарлагдаж байсан хазарачууд сургуульд сурч боловсрол эзэмших, аятайхан ажил хийх гэх мэт иргэний үндсэн эрхээ бүрэн эдлэх болсон төдийгүй, анх удаа төр барилцах дээд түвшинд очих боломжтой болсон билээ. Афганистаны шилжилтийн засгийн газрын үед дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж асан, хазара эмэгтэй улстөрч Др. Сима Самартай Кабулд уулзаж ярилцлага авах завшаан гарахад тэрээр 90-ээд онд Монголд нэг хуралд оролцож байсан тухайгаа хуучилж байсан.
Ер нь хазара оюутнууд маань Монголд ирэх болсон шалтгаан нь 2008 оны 10 сараас хойш хэрэгжиж буй NTV телевизийн "Дэлхийн Монгол айл" баримтат киноны төсөлтэй маш их холбоотой. Нилээд их хөрөнгө хүч зарж анх удаа 13 дугаар зууны Монголын байлдан дагууллаас улбаалж дэлхий даяар тархсан Монголчуудыг эрэн сурвалжилж, БНХАУ-ын Хөх нуур муж, Хөлөнбуйр, Уйгур Шинжаан, Юннань муж, ОХУ-ын Буриад, Халимаг, Тайвань, Афганистаны Бамиан, Энэтхэгийн Баруун Бенгал, АНУ-ын Нью Жерсид зураг авалт хийгдэж, дэлхийн 10 өөр газарт өдгөө аж төрж буй 10 Монгол айлын тухай өгүүлэх энэ цуврал баримтат киноны аян замын тэмдэглэл "Moнголоо хайсан Монгол" нэвтрүүлгийн эхний дугааруудыг NTV телевизээр үзэгчид маань үзсэн биз ээ. Баримтат киноны зураг авалт 2010 онд дуусах бөгөөд тэр үед та бүхэн бүрэн хувилбараар үзэж сонирхоорой. Хамгийн сүүлийн анги нь Хэнтий аймагт өрнөх юм.

Өнгөрсөн 2009 оны 1 сард миний бие орчуулагч, гүйцэтгэх продюсерийн хувиар Афганистан, Энэтхэг улсуудад тус баримтат киноны багтай хамт аялахдаа Афганистаны Бамианд амьдарч буй хазара зон ардын хүнд хэцүү аж амьдралыг хараад, "Монголын байлдан дагуулагчдын үлдэгдэл", "Биднийг хүйс тэмтэгчдийн үр удам", "Чингисийн шээс" буюу түүнээс долоон дороор доромжлуулан дуудуулж бусад пуштунүүд болон бүс нутгийн бусад олонхи үндэстнүүдэд олон зууны турш хядуулж, хүчирхийлүүлж, зовж зүдэрсэн хазарачуудыг хараад монгол хүний хувьд өөрийн эрхгүй нулимс унагаж, сэтгэл өвдсөн билээ. Хазарачууд бол өвөр монголчууд, буриадуудаас ч илүү хүнд хувь заяа туулсан ард түмэн. Ингээд хэл, соёл, нүүр царай гээд олон зүйлс нь яах аргагүй монголчууд бидэнтэй ямар нэгэн сэжмээр холбоотой нь зайлшгүй болох хазарачуудын нэгэн дунд сургуульд зочлох үед ганц ч болов хазарыг Монголдоо авчирч сургах юмсан, тэгээд ч Цахим Өртөөнийхний удаан ярилцсан тэтгэлгийн хөтөлбөрт хамгийн анх хамрагдах хүмүүс нь хазарачууд байж болох юм гэх мэт бодлууд санаанд бууж байв. Тэгэхээр бид бүхэн NTV телевизийн хамт олонд талархах нь зүй. NTV-ээс ийм төсөл хэрэгжүүлээгүй бол энэ хүүхдүүд маань энд ирээ ч үү, үгүй ч үү. Mөн гурван хазара оюутны маань онгоцны тийзийг зохицуулж өгч, хөнгөлөлттэй үнээр үйлчилж, цаашид дэмжиж ажиллахаар болсон Air Ticket компаний хамт олонд гүн талархал илэрхийлье. (Баримтат киноны төслийн санаачлагч, сэтгүүлч М.Буянбадрахын нийтлэлүүдийг эндээс уншаарай. "Монголоо хайсан Монгол" аян замын цуврал нэвтрүүлгийн promo trailer -үүдийг эндээс үзэж болно.)
Нэгэнт орой болсон бас онгоцонд хоол идсэн гэж тэд хэлсэн тул төлөвлөсөн ёсоор тэднийг хоолонд оруулалгуй шууд МУИС-ын гадаад оюутны байранд нь хүргэж, байртай нь танилцуулж өрөөнүүдэд нь орууллаа. Тэдний бууж буй байр миний харсан Багшийн дээдийн дотоодын оюутны байр (Яагаад клубын зарим гишүүд нэг өрөөг нь засвар хийж, тохижуулж өгч байгаа юм)-ны дэргэд хамаагүй дээр юм байна. Дотроо 0-той, төмөр ортой. 1 өрөөнд нь 2 хөвгүүн нь, нөгөө өрөөнд нь Захра байхаар болов. Дээшээ 3 давхарт гарвал гал зуух, нийтийн шүршүүр байдаг юм байна. За нэг их мундаг биш ч боломжийн сайхан байр байна. Дайныг нүдээр үзэж, олон зуунаар дарлагдсан гэсэн шиг харц нь дөлгөөн, цаанаа л насандаа ахадсан гэмээр хэрсүү авч бүгдээрээ их элгэмсүү, дөлгөөн зантай юм аа. Ер нь сэтгэгдэл маш өндөр байгаа нь илт. (Энэ дашрамд эдгээр оюутнуудыг уриалгахан хүлээн авч, маш их тусалж дэмжсэн МУИС-ын удирдлагад халуун талархал илэрхийлье. Тэд гадаад оюутнаа машинтай ирж тосч авдаг юм билээ.)

Өглөө 8.30-д Цахим өртөөний гүйцэтгэх албанаас Анулан, Сансар хоёр хазара оюутнууд дээр очиж өглөөний унд уулгаад 9 цагт Мэндбаяр эгч дээр аваачиж хичээлд нь бүртгүүлж, анхны хичээлд нь суулгажээ. Ойролцоогоор 15 орчим гадаад оюутан монгол хэлний бэлтгэл ангид сууж байгаа гэнэ. Нэг мексик, буриад, өвөр монголчууд байдаг гэнэ. Бас өөр орны хүмүүс ч мэр сэр бий гэнэ.

Үдийн цайны цагаар Цахим өртөөнийхөн цуглаж 11:50 -д анхны монгол хэлний хичээлээсээ тарсан Гулам, Захра, Мэгдад нартай Хасбанкны дэргэдэх Modern Nomads зоогойд хооллов. "Яасан тансаг зоогой вэ" гэж тэднийг хэлэхэд нээрээ л Улаанбаатарт дундаж зоогойд тооцогддог Modern Nomads маань сайхан тохижилттой болсныг анзаарав. Хазарачууд мах сайн иддэг, бас манайтай адил өрөмтэй талх, сүү, тараг зооглодог. Ингээд зочиддоо монгол хоол сонирхуулах үүднээс банштай цай, бууз, хуушуур, яаж дан мах идүүлэхэв гээд цэвэр ногооны салат захиалав. Их амттай байна гээд л идээд байв. "За тэгээд өвөл их хүйтэн тул Монголчууд бид махыг бол ёстой цохиж өгдөг хүмүүс шүү дээ, битгий гайхаарай" гэж сануулав. Зоог барьсны дараа бүгдээрээ Сүхбаатарын талбай руу алхацгаав. Өдөр маш сайхан цаг агаартай байсан тул тэдний ч сэтгэл их хөөрч, өдрийн гэрэлд Улаанбаатар хот ч сайхан харагдаж байлаа. Ардчилсан намынхан тухайн үед их л муулаад байсан болов ч манай их жанжны талбай сайхан болсон санагддаг юм. Төрийн ордон маань ч гэсэн. Монгол архитектурын хэв шинж агуулсан, хөлөг баатруудаараа мануулсан Төрийн ордон сүрлэг гэж жигтэйхэн. "Энэ юун барилгууд вэ?" хэмээн Гулам асуув. Их жанжны талбайн зүүн талд Соёлын төв өргөө, Дуурийн театр, Монголын хамгийн том групп MCS -ийн Central Plaza-г заан тайлбарлаж, Хотын захиргаа, ҮЭ-ийн ордон, Хөрөнгийн бирж, Голомт банк болон Чоно групп, Моннис Интернэйшнлийн бариулж буй өндөр барилгуудыг зааж тайлбарлав. Мөн ойрдоо зам засвартай тул замын бөглөөс ихтэй, гэхдээ сайхан замтай болж байгаадаа баяртай байгаагаа ч хэлэв. Тийм ээ, сул дорой, болж бүтэхгүй байгаа зүйлс их ч монгол маань алхам алхамаар хөгжөөд л байгаа хэмээн удаан уулзаагүй хамаатандаа сонин хуучилж буй аятай ярив. Хамгийн гол нь 370 жилийн ойгоо тэмдэглэж буй Улаанбаатар хот маань дөрвөн уулынхаа дунд оршдог, хуучин Хан уул нэртэй байсан боловч харин хожим Монголын хамгийн сүүлчийн эзэн хааны нэрээр нэрлэгдсэн Богд хан уулыг заан үзүүлж, энэ уул Улаанбаатарчууд биднийг байнга түшиж, бид ч шүтэж амьдардаг тухай өгүүлэв. Мөн эрт үед Богд уулын бараа харагдах газар хүн цаазаар авдаггүй хуультай байсан тухай дурдаад Улаанбаатарт төөрөх л юм бол урд зүгт байрлах Богд уулаараа баримжаа авч болохыг сануулав. Энэ үест Кабул хотын урд хэсгээр сунаж байрласан xазараги (хазара хэл)-гаар Кориах гэж нэрлэдэг өндөр уул харсан маань санаанд орж тэднээс лавлаж асуухад ямар ч байсан хазара үг, харин ямар утгатайг мэдэхгүй гэж хариулав. Бараг л монголоор "xорих", "хориг" уул гэж байгаа ч юм шиг. (Кабул хотын ойролцоо Бабур хааны шарил байдаг боловч зургийн баг давчуу хуваариас болж очиж чадаагүй юм. Харин Кабулаас хазарачуудын хуучин нийслэл, одоо ч олон мянгаараа амьдардаг Бамиан муж хүрэх замд Хиндикушийн уулсаар явдаг бөгөөд Урбан дарьяа гол даган урсах энэ л алдарт нурууны нэгэн хавцал руу зааж Багдадыг эзэлж Илхааны улсыг үндэслэн байгуулсан, Чингисийн ач, домогт Хүлэгү хаан дайтаж яваад өнгөрсөн хэмээн газарчилж явсан хазара найз маань тайлбарлаж байсан нь санаанд орно.)
Уг нь Цахим өртөөний нэрэмжит тэтгэлгээр хоёр л хазара оюутан шалгаруулах байсан авч бид Гуламыг нэмж гурав болгосон билээ. Сонгон шалгаруулалтын үеэр Гулам бол их дээд сургууль төгсөөгүй ч бичгийн өндөр чадвартай, хазараги, англи, перс зэрэг хэд хэдэн хэл мэддэг, хорьхон настай, түүх сонирхдог, маш ухаалаг залуу болох нь тодорхой байв. Дундад зууны үеийн монголын түүхийн ихэнхи сурвалж бичиг нь перс хэл дээр байдаг боловч манай түүхчид перс хэлгүй тул энэ хэл дээрх сурвалж бичгийг судалж чадалгүй өдий хүрсэн нь харамсалтай. Тэртусмаа хазарачууд хэн болох, Монголчууд бидэнтэй ямар холбоотой болохыг түүхч, хэл шинжлэлийнхэн маань сайн судлах шаардлагатай бөгөөд наанадаж Афганистанд Монголоос хэл шинжлэл, түүх судлалын дадлагын оюутан, шинжилгээний баг илгээх шаардлагатай байгаа юм. Одоогоор перс хэл судалдаг хоёрхон хүн олж тогтоосон нь Цахим өртөө холбооны гишүүн, Оксфордын их сургуульд түүхийн ухаанаар докторын зэрэг хамгаалсан Д.Баярсайхан эгч, ЭМОС клубын гишүүн, түүхийн ухаанаар Киотогийн их сургуульд суралцаж буй Л.Мандухай анд нар юм. Ингээд урд орой нь нисэх буудлаас хот руу явахдаа Гуламд өөрийн зүгээс нэгэн даалгавар өгсөн нь хазара ард түмэн болоод монголчуудын түүхэн харилцаа холбоо, эх сурвалжын тухай судалгаа хийж 5 жилийн дараа монгол хэлээ сайн сурч, түүхийн судалгаанд гаршсан үедээ түүхийн ном бичих явдал. Тэрээр ч энэ номыг дуртайяа бичих болно гэж амалсан билээ. Ямартаа ч Монголын үр сад хэмээн цоллуулж - цовдлуулж ирсэн тэд маань энэ л зовлонт тавилангийн учир монголчууд бидний ахан дүү болох нь үнэн. Гэхдээ хазарачууд үнэхээр монгол угсаатай юу үгүй юу, монголчууд бидэнтэй чухам ямар хамааралтай вэ гэдгийг бид шинжлэх ухааны үндэстэйгээр олж мэдэж, монголын түүхийн судлагдаагүй нэгэн цоорхойг нөхөх ёстой нь зүйн хэрэг.

Сүхбаатарын талбайн хойморт суух Их хааныхаа хөшөөний өмнө хазара дүү нар маань нүүрэндээ үл мэдэг гэнэн инээд тодруулаад зураг татуулж байлаа. Төрийн ордныхоо өмнө биднийг ивгээн харж, хаан хүний ёсоор ихэмсэг заларсан Эзэн богд Чингис хааны хөшөөг харах бүрийд өөрийн эрхгүй бахархан хайрлаж, олон зууныг дамжсан цуу алдарыг нь шүтэн бишэрч, тэр дороо эрч хүч авах мэт болдог боловч, харин өнөөдөр их Чингис хаан Таны олон зуун дамжсан их үйл хэргээс болж ямар олон монгол үндэстэн ястан, ямар олон хазарачууд, ямар олон буриадууд, ямар олон халимагууд зовж шаналсан бол хэмээн бодогдоход цээж давчдаж, өөрийн эрхгүй гүн гуниг төрүүлмүй.



(PS: Оюутны тэтгэлгийн санд одоо хэр нь та бүхний туслалцаа хэрэгтэй байгаа тул та бүхэн бололцоогоороо бидний энэ үйлсийг дэмжиж хандив өргөөрэй)

Хазара Оюутануудын Мэндчилгээ

Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны тэтгэлгийн ялагч Гулам Аббас

Нэр: Гулам Аббас

Нас: 20

Төрсөн газар: Күэтта, Пакистан

Суралцах чиглэл: Түүх, сэтгүүлзүй

Сургууль: МУИС, Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль

Одоо эрхэлж буй ажил/сургууль: ActionAid - ядуурлын эсрэг олон улсын байгууллагад харилцааны ажилтан, Daily Outlook - сонины редакцид ажилладаг.

Бичсэн эссэний ишлэл: "... Сайн сайхан цаг мөч ирнэ гэдэгт найдсан миний итгэл найдвар л намайг хүнд цаг үест зоригжуулж байлаа... Миний туулсан амьдрал, миний хүсэл мөрөөдөл, Монгол өвөг дээдсийнхээ тухай илүү ихийг олж мэдэхийг хүссэн миний тэмүүлэл, санхүүгийн нөхцөл байдал минь намайг Монгол Улсын Их Сургуульд суралцуулах Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны тэтгэлэгт хөтөлбөрт тэнцэх боломжыг олгоно гэж би найдаж байна..."

Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны тэтгэлгийн ялагч Захра Хуссейн Бахш

Нэр: Захра Хуссейн Бахш

Нас: 20

Төрсөн газар: Бамиан, Афганистан

Суралцах чиглэл: Сүлжээний инженер

Сургууль: МУИС, Мэдээллийн Технологийн Сургууль

Одоо эрхэлж буй ажил/сургууль: Англи хэлний цагийн багш

Гишүүнчлэл: Залуу Удирдагчдын Форум

Бичсэн эссэний ишлэл: "...Талибаны засаглал унасны дараахан 2005 онд би эх нутагтаа дээд боловсрол эзэмшихээр буцаж ирсэн... Голцуу хазара үндэстэн төвлөрсөн Афганистаны төв хэсэг болоод Бамианы Их сургуульд мэдээллийн технологийн салбарын мэргэжилтнүүдийн хомсдлыг арилгаж, тулхтай хөгжлийн төлөө хүчин зүтгэх хүсэлтэй.... Өнөөдрийг хүртэл хийж бүтээсэн зүйлстээ сэтгэл хангалуун биш байна. Хэрэв Монгол оронд 5 жил сурч, өөрийгөө хөгжүүлж, дээд боловсрол эзэмшээд ирвэл би хавьгүй ихийг хийж бүтээж, Афганистанд буй хазара ард түмнийхээ төлөө ажиллахад бэлэн болж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байна... "

Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны тэтгэлгийн ялагч Мэгдад Салехи

Нэр: Мэгдад Салехи

Нас: 20

Төрсөн газар: Кабул хот, Афганистан

Суралцах чиглэл: Нийгмийн ухаан, монгол хэл судлал

Сургууль: МУИС, Монгол Хэл Соёлын Сургууль

Одоо эрхэлж буй ажил/сургууль: Марефат ахлах сургуулийн 12 ангийн сурагч

Бичсэн эссэний ишлэл: "...Улс төрийн орогнолоор дүрвээд буцаж ирснийхээ дараа Марефат ахлах сургуульд сурч эхэлсэн. Марефат ахлах сургуульд сурч байхдаа бид Монгол угсаа гаралтай болохыг мөн Чингис хааны үеэс бид дэлхийн энэ бүс нутагт нүүн суурьшсан юм байна гэдгийг ойлгосон... Монгол, хазара хэлэнд олон арван ижил төстэй үг, хэллэг байдаг тухай багш нараасаа болоод Перс хэл дээр гарсан хэд хэдэн номоос уншиж мэдсэн... Намайг энэ тэтгэлэгт өрсөлдөхөд багш маань Чи Монгол улсад хазарачуудынхаа элч төлөөлөгч болж очно шүү гэж их сайхан үг хэлсэн... Үнэхээр тэгж чаддагсан бол үнэхээр их бахархууштай хэрэг болох билээ!...

Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн ялагчид тодорлоо

Одоогоос 10 жилийн өмнө би цахим өртөө вэб дээрх нийтлэлийг сэтгэл догдлон уншдаг байлаа.

Гадаадад амьдраж сурч байсан олон монгол залуусын мэдээлэлийн түүчээ болсон энэ онлайн сэтгүүл төрийн бус байгууллага болж өргөжсөнөөр олон багц далайцтай үйл ажиллагаануудыг хийсэн юм.
Хазара оюутануудыг Монголд авчирсан энэ үйл явц бол үнэхээр сэтгэл хөдлөм мөч байлаа.

2009 оны 5 сарын 31 буюу Mонгол туургатны “Цахим Өртөө Сүлжээ” үүсэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойн энэхүү билэгт сайн өдөр, Цахим Өртөө Холбоо ТББ, Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн комиссийн зүгээс Монгол Улсын Их Сургуульд суралцах бүтэн тэтгэлэгт уралдаанд ялагч монгол угсаа гаралтай хазара үндэстний, ахлах сургууль төгсөгч гурван шилдэг сурагчийн нэрийг зарлан тунхаглахдаа баяртай байна.

2009-2013 оны эрдмийн жилд зориулсан тэтгэлгийн хөтөлбөрт зөвхөн хоёр шилдэг хазара сурагчийг сонгон шалгаруулах төлөвлөгөөтэй байсан боловч шилдэг оролцогч бүрийн материалыг сайтар хянаж үзсэний дүнд Тэтгэлгийн комиссийн гишүүдийн шийдвэрээр энэ жилийн тэтгэлэгт онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж гурав дахь ялагчид тэтгэлэг олгохоор шийдвэрлэлээ.

Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны тэтгэлгийн ялагчаар:

Мэгдад Салехи

Захра Хуссейн Бахш

Гулам Аббас нар тодорлоо.

Тэтгэлэгт хөтөлбөрийн ялагчдыг тодруулахдаа сүүлийн шатанд шалгарсан 6 шилдэг сурагчдаас хичээл сурлага, нийгмийн тусч хөдөлмөрийн үйлст хэр өндөр амжилт үзүүлсэн болоод цаашид их дээд сургуульд хэр үр дүнтэй суралцах оюуны чадамжтайг харгалзан үзэж, утсаар ярилцлага хийсний дүнд шүүгчдийн саналаар шигшин сонгосон билээ. Цахим Өртөө сүлжээний нэрэмжит оюутны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн зорилгыг доорхи байдлаар тодорхойлсон билээ:

* Ирээдүйд өөрсдийн улс эх орны удирдагчид болохуйц хичээл сурлагадаа өндөр амжилт гаргасан ахлах сургууль төгсөгч хазара сурагчдыг Монгол Улсад суралцуулах;

* Тэтгэлэгт хамрагдсан сурагчдад орчин үеийн Монгол улсын нийгэм соёлтой танилцах боломж олгох;

* Хазара, Монгол түмний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилго дор тэтгэлэгт оюутнууд нь насан туршдаа Хазара ард зоныг Монголчуудтай холбох элч төлөөлөгч болох үйлст дэмжлэг үзүүлэх;

* Тэтгэлэгт оюутнуудын эрдмийн болоод хувийн амжилтыг дэмжих;

Цэвэр өрсөлдөөнөөр шалгаруулж олгосон уг тэтгэлэгт 5 жилийн сургалтын төлбөр, оюутны дотуур байр, хоол, номын төлбөр, эрүүл мэндийн даатгал, бүртгэлийн хураамж, визний хураамж, сургалтын бусад зардал болон оюутны амьдарч буй орноос Монгол Улсад ирэх, буцах замын зардал багтсан болно.

Нийт 52 000 ам. доллар хүртэлх мөнгөн дүнгээс бүрдэж буй тэтгэлгийн сан нь Цахим Өртөө сүлжээ, Цахим Өртөө Холбооны гишүүд, гадаадад суугаа Монголчууд, мэргэжлийн байгууллага, Монголын хувийн аж ахуй нэгж, корпорациудын хандиваас бүрдэж байна.

Монголын өв соёл, түүх, нийгмийн тухай гүн гүнзгий мэдлэгийг олсон, ирээдүйн удирдагчдын хувьд Цахим Өртөөний нэрэмжит тэтгэлэгт оюутнууд нь Монгол, Хазар ард түмэн, засгийн газар, институт хоорондын харилцаа холбоог бий болгоход үнэтэй хувь нэмрээ оруулна гэдэгт бид итгэлтэй байна.

Монголын ард түмэн, Монгол туургатны Цахим Өртөө Сүлжээ, Цахим Өртөө Холбооны гишүүдийн нэрийн өмнөөс Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлэгт хөтөлбөрт ялсан Мэгдад Салехи, Захра Хуссейн Бахш, Гулам Аббас нарт халуун баяр хүргэе!

Оюутны тэтгэлгийн комисс

Цахим Өртөө Холбоо ТББ

Улаанбаатар хот, Монгол улс

2009 оны 5 сарын 31-ний билэгт сайн өдөр
"Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн төсөл"-ийн бүрэлдэхүүн:


Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн комиссийн гишүүд

Д.Сайнбаяр - Комиссын тэргүүн, Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын УЗ-ийн дарга

П.Баярмагнай -Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын УЗ-ийн гишүүн

Н.Баасандорж -Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын УЗ-ийн гишүүн

Др. Ч.Лодойравсал - МУИС, Мэдээллийн Технологийн Сургуулийн захирал

Др. Д.Заяабаатар - МУИС, Монгол Хэл Соёлын Сургуулийн захирал

Проф. Ш.Содном - МУИС, Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургуулийн захирал

Д.Цэрэнбат - Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын тэргүүн, Лондон, Их Британи

Д.Анулан - Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын гүйцэтгэх захирал

Проф. Азиз Роеиш - Марефат ахлах сургуулийн Удирдах зөвлөл, Кабул, Афганистан

Риза Катеб - Азийн сан, Кабул, Афганистан

Хуссейн Хазара - Дэлхийн банк, Кабул, Афганистан





Цахим Өртөө Холбооны Удирдах зөвлөл

Б.Билэгсайхан - УБ, Монгол

Б.Жамц - УБ, Монгол

Б.Найдалаа - УБ, Монгол

Д.Сайнбаяр - УБ, Монгол

Д.Сэрдарам - УБ, Монгол

Д.Цэрэнбат - Лондон, Их Британи

Ж.Амаржаргал - УБ, Монгол

Ж.Саруултуяa - Токио, Япон

Н.Баасандорж - УБ, Монгол

Н.Энхжаргал - Лос Анжелос, АНУ

П.Амарбат - УБ, Монгол

П.Баярмагнай - УБ, Монгол

Т.Энхжаргал - УБ, Монгол

Ч.Отгочулуу - УБ, Монгол



Цахим Өртөө Холбооны гишүүд

А.Амарбаяр - Токио, Япон

Б.Алтанхүү - УБ, Монгол

Б.Бат-Орших - УБ, Монгол

Б.Лутаа - УБ, Монгол

Б.Нолжирмаа - УБ, Монгол

Б.Номинчимэд - УБ, Монгол

Б.Тэлмэн - УБ, Монгол

Б.Энхжин - Женев, Швейцари

В.Шинэнэмэх - УБ, Монгол

Г.Байгаль - УБ, Монгол

Г.Солонго - УБ, Монгол

Д.Анулан - УБ, Монгол

Д.Батдулам - УБ, Монгол

Д.Гантулга - Лондон, Их Британи

Д.Цэрэндорж - Сан Францисцо, АНУ

Ж.Батзандан - УБ, Монгол

Л.Лханаран - УБ, Монгол

М.Билгүүн - УБ, Монгол

М.Саруул-Эрдэнэ - Вашингтон Ди.Си, АНУ

М.Өсөхжаргал - УБ, Монгол

С.Бадрал – Берлин, Герман

С.Болд - УБ, Монгол

С.Чулуунбаатар - Нью-Йорк, АНУ

Т.Алтангэрэл - УБ, Монгол

Х.Сансартуяа - УБ, Монгол

Ч.Ганболд - Охайо, АНУ

Ч.Даваажамц - УБ, Монгол

Ч.Энхзаяа - УБ, Монгол

Ш.Баатар - Сан Франциско, АНУ

Ш.Пүрэвсүрэн - УБ, Монгол

Э.Батбаяр - УБ, Монгол

Related links in English




- The Tsahim Urtuu Scholarship Announcement

- The Scholarship Application (in PDF)

- Donation drive



Холбоотой мэдээллүүд



- Хандивын аян

- Цахим Өртөөний нэрэмжит оюутны

тэтгэлгийн болзол

- Press Release: Афганистаны Монгол угсаатан

Хазара оюутнуудад ”Цахим Өртөөний нэрэмжит

тэтгэлэг” олгонo (PDF)

- Хандивлагчдын нэрс

http://sainbayar.blogspot.com/2009/05/blog-post_31.html
http://www.tsahimurtuu.mn/main/200903291532.htm

Монголоо хайсан монгол-3: Афганистанд зорчсон тэмдэглэл

NTV тв гийн хэдэн хэдэн нэвтрүүлгэ бас энэ тв-гийн бодлого маш их таалагддаг хамгын ардчилсан , монголд байгаа бусад тв-нүүдтэй харьцуулхад шүү.


Дэлхийн монгол айл киног хийж байгааг сонсоод олж үзэх юмсан гээд чадаагүй . Зөвхөн нийтлэлийг нь олж уншлаа. Нэг л өдөр онлайнаар двд худалдаж аваад үзэх бизээ.
Би буруу ойлгоогүй бол Миний фасэ боок-ийн найз Хазара ах Хубилай анх нтв-гийн багынханыг Дэлхийн Монгол айл цувралыг хийхэд Афганистанд тосож авч уулзаж байснаа хуучилж байсан. Энэ нэвтрүүлгийн дараа Цахим Өртөө холбоо тэтгэлэгт хөтөлбөрөөр хазара оюутануудыг монголд авчирсан билээ.
Нэвтрүүлгийг гардан хийсэн багынхантай нүүр тулж уулзаж үзэх юмсан гэж байнга боддог юм.
Энд улаанаар тэмдэглэсэн тэр хэсгийг би монгол хэл дээр дэлгэрэнгүй мэдээлэл болгож оруулхаар шийдлээ.
Шууд уншаад ойлгож байгаа ч дагалдах мэдээлэлийг нягталж оруулж өгвөл илүү сонирхолтой байх болвуу ?


Яг энэ улаанаар тэмдэглэсэн хэсгийг судалж мэдээлэл блогт оруулж дуустал улаан тэмдэглэгээг авахгүй ээ.



Гуравдугаар тэмдэглэл




“Дэлхийн монгол айл” баримтат киноны төслийнхэн зураг авалтаар явсан газрынхаа тухай манай сонинд аян замын цуврал тэмдэглэл нийтлүүлж байгаа билээ. Өмнө нь бид тус багийнхан БНХАУ-ын Хөх нуур муж, ОХУ-ын Халимагт аялсан тухай сонирхуулж байсан бол энэ удаа Лалын бүгд найрамдах Афганистан улсын Бамиан мужид зорчсон тухай хүргэж байна. Тус баримтат киноны зураг авалт одоогоор дээрх газруудаас гадна Энэтхэг, ОХУ-ын Буриад, БНХАУ-ын Хөлөнбуйр, Уйгур Шинжаан зэрэг газарт хийгдээд байгаа ажээ.

1. Ганбаагаас Хуссейн хүрсэн зам

Хөх нуурын Цайдмын хөндий, Ижил мөрний уужим талаар монголоо хайж зорчсон аян замын тэмдэглэлээ “Зууны мэдээ”-д хэвлүүлсний дараагаас маш олон хүн биднийг сураглан хандах болов. Сониучирхсан, дэмжсэн, баярласан, бассан, тагнасан олон хүн байснаас Ганбаа гэж залуу ёстой хувь заяаны тохиолоор бидэнтэй учирсан юм. Д.Болдхуягийн “Хэзээ чи Афган руу хамаатнуудтайгаа уулзахаар явах гэж байна?” гэсэн асуултын хариуг хайж яваад интернэт хэмээх их далайд түүний сургийг гаргасан хэрэг. Мань эрийн блогт Афганистан дахь “манай хамаатнуудын” талаар маш дэлгэрэнгүй өгүүлэл тавигдсан байлаа. Цахим хаягаар нь захиа бичиж аяллын зорилго, утасны дугаар хоёроо үлдээсний маргааш нь л энэ тэмдэглэлийн шалтгаан, нөхцөл, үр дүн нь нэгэн зэрэг болсон Ганбаа хэмээх шавилхан шар залуугийн:

-Байна уу? Буянбадрах гуай мөн үү? гэсэн дуу гар утсанд хангинаж байвай. “Хавтаст хэрэгт авагдсан материалаас үзэхэд” түүнтэй утсаар ярьж уулзсанаас ердөө долоохон хоногийн дараа бидний таван монгол “Air China”-гийн онгоцоор Улаанбаатараас хөөрсөн байдаг юм. Интернэтээс олсон мэдээлэлдээ харанхуй найдан Афганистаныг зорих гэж байсан манай зургийн баг шинэ үеийн үндэсний үзэлтэн, монгол туургатны өнгөрсөн болоод одоогийн тухай сонирхон судлагч Ганбаагийнхаа буянаар ямартаа ч очоод уулзах Хуссейн гэж хазара гэж хүний нэртэй болчихсон яваа нь тэр. Хил хязгааргүй даяарчлагдаж, зарим нэгний нотолж буйгаар бүр “хавтгай” болчихсон манай гарагийн энд тэндгүй монгол туургатан эчнээ найзуудтай болсон Ганбаагийн тухай хэдэн үг хэлэхгүй бол болохгүй нь. Урт ургуулсан гэзэгнээс нь “монгол хир” ханхалж, “монгол ахуй, монгол ухаан” хэмээн бахархангуй гаслах эрхмүүд болон хас тэмдэг залж, харь бүхнийг үзэн ядагч савхин хувцастай залуусаас тэр шал ондоо хүн. Өдөр нь компьютерийн дэлгүүрт цагийн ажлаа дуусгаад үдэш нь хэний ч зөвшөөрөл, хаанахын ч виз шаарддаггүй интернэт хэмээх их гэрээсээ замын зардал, цагийн зөрүүнд санаа үл зовон монгол ахан дүүстэйгээ харилцаж суудаг юм. Эрдэм боловсрол, халуун сэтгэл хосолсон эгэл жирийн ийм л залуус угсаа нэгтэй ахан дүүсийнхээ талаар эрх баригчдаас маань илүүтэй үндэсний бодлого бодож суудаг билээ. Ийнхүү Ганбаагийн “алсын зайны андууд” болох Хуссейн болон түүний нөхөд биднийг Кабулд тосно гэсэн тул Бээжин дэх Афганы элчингээс аймшиггүйгээр виз нэхэхээр агаарын хөлгөөр довтолгон яваа маань энэ.

Баримтат киноны ажлаар яваа гэж өмнө нь Улаанбаатараас виз хүссэн албан бичигтээ үнэнээ өчсөн маань ёстой бодлогын алдаа байжээ гэдгийг Бээжин дэх Афганистаны элчингийн үүдэнд ам руугаа алгадуулахдаа сая мэдлээ. Зөвхөн жуулчны виз л шуурхай гарах магадлалтай бөгөөд киноны ажил, сэтгүүлч мэтгүүлч гэсэн үг үсэгтэй бол сараас нааш асуудал шийдэгддэггүй ажээ. Цаг явсаар. Нэгдүгээр сарын жаварт хайруулж Бээжингийн гудманд, Афганы элчингийн үүдэнд зогсоход хэдхэн цагийн дараа нисэхээр авсан Бээжин-Дели-Кабулын онгоцны билет толгойд тоо бодуулна. Цаг явсаар. Үүдний англи хэлтэй хятад ажилтанд нь хэдэн юань атгуулна. Цаг явсаар. Визний хураамжийг банкинд тушаагаад иртэл афган ноён цайнд явсан байна. Цаг явсаар...

Хаширлаж Улаанбаатараас Монгол улсын Гадаад харилцааны яамны ноот бичиг авч гарсан маань аминд оров. Манай засаг мань мэтийгээ 5000 төгрөгний цалинтай ямаанаас дээр үздэгийн нотолгоо нь энэхүү ноот бичиг болсон юм.

-Мөргөлдөөн самуунтай бүс нутаг руу явж байгаа бол тосч авах, байрлуулах, аюулгүй байдлыг нь хангах хүмүүсээсээ албан хариу заавал авдаг номтой юм. Ямар хайхрах эзэн, харах төргүй улс байгаа биш. Янз бүрийн юм болбол яана ... гэсэн Гадаад яамны түшмэлийн хатуухан сануулга харин бидний хувьд зол болжээ. Хуссейны “Наад монголчуудыг чинь би хүлээж авна” гэсэн имэйл, “Кино авахгүй ээ, жуулчны визээр судалгаа хийчихээд буцна. Зураг авалт ирэх зун, потом потом болноо...” гэсэн манай багийн гишүүн Сайнбаярын худал мэдүүлэг ч бас хачир нэмэр болсон нь лав. Онгоц нисэхэд ердөө 2 цаг дутуу байхад бидний паспортанд Улаанбаатараас авах гэж хоёр долоо хоног хөөцөлдсөн араб, англи бичигтэй Афганистаны виз дарагджээ. (Хожим дахин гадаадад зорчиход энэ виз аюулгүйн албаныхны асар нарийн шалгалтад өртөх шалтгаан болж лай дуудах юм гэж бидний хэн нь ч тэгэхэд төсөөлөөгүй явлаа. Афганистаны виз даруулсан паспорт эдийн засгийн ямар ч үнэ цэнэгүй зүйл гэдгийг визний чэнжүүдэд дашрамд анхааруулъя.)

Ер нь бол Монголоос Афганистан явахаар зоьсон хүн Астана (Казахстан), Бээжин (Хятад) хоёрын аль нэгээс виз авсан нь ойр бөгөөд Улаанбаатар-Бээжин-Дели-Кабул, эсвэл Улаанбаатар-Бээжин (Хөх хот)-Өрөмч-Кабул гэсэн чиглэлээр нисэхэд арай шулуун, бас бага зэрэг хямд болдог юм. Бараг долоон цаг ниссэний эцэст шөнө хугаслаж Делид буув. Бээжингийн “Капитал” нисэх буудлын 3 дугаар терминалаас хөөрч, хүн техник хоёрын гайхалтай зохицлын үр дүнд буй болсон үйлчилгээг нь мартаж амжаагүй бидэнд Шинэ Дели хотын Индира Гандийн нэрэмжит олон улсын нисэх буудал ёстой сумын клуб шиг санагдана. Дараагийн онгоцоо хүлээж дамжин нислэгийн заалны чулуун шалан дээр ганц цаг нойр автал нэг бавгар сахалтай бараан нөхөр ирээд “Кабулын нислэгийнхэн босоод!” хэмээн хамаандаллаа. Үүрийн 4 цаг. Афганы визний марафон, олон цагийн нислэг, чулуун шалан дээрх зүүдний дараа нисэх буудлын ажилтнууд Кабулын транзит зорчигчдыг энд тэндээс хэд гурваар нь сэрээн дуудаж цуглуулсаар. Афган, энэтхэг, пакистан, монгол нийлсэн “Кабулынхныг” яг яах гээд байгаа нь мэдэгдэхгүй нэг буланд шахаж хорьсоор бараг хоёр цаг болов. Зарлага, ачигч, шал цэвэрлэгч, зохион байгуулагч, бүртгэгч, угтан инээмслэгч, унтаж байгаа хүн сэрээгч, кофе машин цэнэглэгч, богино долгионы станцаар хүн дуудагч, хүн юм асуувал хариулагч, тэднийгээ хөндлөнгөөс хянагч гээд зорчигчдоосоо олон ажилтан энд тэндгүй маш чухал царай гарган хөлхөлдөнө. Тэдний нэгийг оноон товлоод ойрын 10 минутад яг юу хийхийг нь бид цаг нөхцөөн ажиглав. Хинди хэлээрээ 2 удаа 3-7 үгтэй өгүүлбэр гар станцаар дамжуулж, өөртэйгээ адил үүрэг бүхий 1 хүнтэй сонин сайхан хуучлан инээлдээд, сугавчилж яваа хавтсандаа хэд гурван тэмдэгт бичив. Ямар ч хэтрүүлэггүй, ингээд л бол оо. Ийм хүмүүс тэгээд энэ нисэх буудлаар дүүрэн гээд бод доо. Уншигчийг удаан зовоолгүй хэлэхэд, энэ бүхний эцэст миний ачаа алдагдан алга болсон байлаа...

Зүдэргээтэй олон давхар шалгалт давж, бараг 12 цагийн дараа халуун кофе оочилж, ганц тамхи угзрах зуур Кабул руу эхнэртээ очиж яваа англи эртэй танилцав. Мань эрийн “цайны хүн” Лондонд нөхөртөө цай хийж өгөхөө болиод, ядарсан Афганы ард түмэнд туслахаар Кабулд ирээд нэлээн хэдэн оныг үдсэн гэнэ. Басхүү энэ “сайн санааны аяны” “цайны мөнгө” нь ч гайгүй байдаг биз, ойрын үед буцаж харих тухай ярихгүй байгаа юм байх. Аян замд ганзага нийлсэн эрчүүдийн хооронд болдог богинохон боловч халуун яриа өрнөв.

-Бид Монголоос Афганистан руу анх удаа явж байгаа юм. Та тогооны хүн рүүгээ байн байн явдаг уу?

-Зиа, жилдээ хоёр удаа юм уу даа.

-Ах аа, Кабулд гадны хүн хамаагүй явахад аюултай гэж үнэн үү?

-Хэ цэс, манай Лондонгоос лав хамаагүй гайгүй дээ. Лондон ч бэрх болсон газар шүү.

(Сайнбаярын ярианы оргиналь орчуулгыг зохиогч.)

Нэгдүгээр сарын өглөөний тунгалаг нар уулын хормой дах жижигхэн нисэх буудлыг ээж байхад “Air India” компанийн “Боинг 737” Кабулд газардлаа. Хятад, Энэтхэгээр дайрсны дараа эндхийн цэлмэг хөх тэнгэр, өглөөний хурц нар, аажуу тайван алхах цөөн хүн нь сэтгэлд нэг л амар. Нисэх буудлын олон давхар буутай хамгаалалтыг энгэртээ зүүсэн үнэмлэхээрээ зүсэн нэвтэлсээр интернэтийн танил Хусейн маань “Сан бэн уу?” гэж инээмсэглэн угтав. Бидний зорьж ирсэн хазара ард түмний анхны төлөөлөгч нь тэр. Афганистанд Хусейнтай адил 2 сая гаруй хазара монголчууд бий...

2. Кабул

Үхрийн бөөр шиг гэдэг үг чухам Афганистаны үндэстний бүтцийн тухай үг гэлтэй. Харваас манай Говь-Алтай, Ховд хавьцааны болов уу гэмээр хөрслөг намхан бор хазара эр болон өндөр нуруутай, буржгар үстэй, ямаан сахалтай, цэнхэр нүдтэй Кандагарын хархүү ч өөрийгөө афган хүн л гэнэ. Арга ч үгүй юм, 30 шахам сая хүн амынх нь 38 хувь пуштун (паштун), 25 хувь тажик, 20 хувь хазара, 6 хувь узбек. Бас бус бага ард түмний тоо 30 хүрдэг бөгөөд түүнээс цааш олон янзын хэл холилдсон отог омгийн тоог эрдэмтэд ч тоолж бардаггүй юм гэсэн. Үүнийг батлах гэсэн мэт Кабул хотын нисэх буудлын жижигхэн байшингаас гарахад л үхрийн бөөр, маркны цуглуулга шиг өнгө өнгийн афганчууд тосно. Америк автоматтай цагдаагийн хамгаалалт, иран риал, пакистан рупигаас авахуулаад казахстаны тэнгэ хүртэл багсайлгасан валютын “чэнжүүд”-ийг өнгөрөхөд олны дундаас гараа даллан ирж тэврэлдсэн залуус бол манай хазара нөхөд байлаа. Дэлхийн банк, Азийн сан, USAID зэрэг олон улсын байгууллагуудад голдуу ажилладаг Хусейн, Аббас, Риза, Юсүф зэрэг эдгээр залуус бүгд англи хэлтэй. Ихэнх нь Афганистаны уугуул бол, зарим нэг нь талибаны дэглэм унасны дараа Пакистанаас иржээ.

-Кабул бол маш орчин үеийн хот. Тийм ч болохоор Иран, Пакистанаас маш олон хүн наашаа ирж амьдралаа төвхнүүлж байгаа юм гэж хот руу хөдлөх зуур хазара залуусын нэг нь өгүүлэв. Онгоцны буудлын байдлаас харахад үнэхээр орчин үеийн соёл иргэншлийн хэлтэрхий илт мэдрэгдэж байсан тул түүний үгэнд үнэмшихгүй байхын аргагүй. Гэвч нисэх буудлаас хөдлөөд арван минут ч бололгүй Афганистаны нийслэлийн тухай анхны сэтгэгдэл маань нэлээн өнгөцхөн, ихээхэн хуурамч байсан нь илчлэгдлээ. “Албан тасалгааны цонхоор ...” гэж дуулдагчлан Аббасын машины цонхоор амьдрал яагаад ч сайхан харагдахгүй байлаа.

-Манай 60-аад он ч ийм байгаагүй байх шүү гэж бидний дундаа хамгийн ахмад нь болох Батнягт ах сэмхэн шүүрс алдаж байна. Энэ хотод инженерийн нэгдсэн шугам сүлжээ, халуун ус, бохирын систем гэж үндсэндээ үгүй бололтой. “Селена”, “Интерконтиненталь” зэрэг 5 одтой буудал, Ерөнхийлөгч Карзайн өргөө, Засгийн газрын объектууд зэрэг томоохон барилгууд нь тус бүртээ өөр өөрийнхөө асуудлыг дизель станц энэ тэрхэнээр шийднэ. Өнгөрсөн гуч гаруй жилийн дайны ул мөр, өнөөгийн самуун цагийн шинж тэмдэг алхам тутамд ил.

Кабул бол хот гэхээсээ илүүтэй нэг том зах юм. Гудамж дагуу туждаа лангуу наймаа хөглөрнө. Манай кино группын хэн нэгний хошигнож хэлснээр “Бие биенээсээ зөрж юм худалдаж авдаг байх” гэмээр. Нисэх буудлаас хөдөлсөн бид хадтай барзгар уулыг ороон өнгөрч хазара монголчууд голчлон амьдардаг Кабулын баруун урд дүүрэгт орж ирлээ. Энэ дүүрэг тэртээд харагдах Хорияахын уулс хүртэл үргэлжилнэ. Хорияах гэж юу гэсэн утгатай үг болохыг асуувал “хорих, тусгаарлах” гэж хариулахад нь бид мэл гайхаж, бидний гайхсан шалтгааныг сонссон афганчууд маань мэл хөхрөв. Ийн явтал өмнө маань хазарачуудын эцэг гэгддэг Мазари хэмээх дайчин эрийн хөшөө амарлингуй дүнхийн харагдав. Чухам энэ дүүрэгт Баба Мазари хазара дайчдаа удирдан цус урсгасан тулалдааныг нэг талаас хуучин холбоотон болох Умардын эвслийн Бурханудин Раббани, Ахмад Шах Масууд нарын Засгийн газрын цэргүүдтэй, нөгөө талаас мөнөөх заналт талибуудтай хийж байсан нь 10-аад жилийн өмнөх явдал. Тажик, пуштун нарын хуйвалдаанаар Мазариг хэлэлцээрт урьж бариад тарчлаан эрүүдэж, нисдэг тэрэгнээс хад руу нисгэж хороожээ.Түүний дараа хазарачуудын хувьд Сталинград болсон Кабулын энэ дүүрэгт 1995 оны хаврын ганцхан шөнө 1000 гаруй энгийн номхон иргэнийг Засгийн газрын цэргүүд хүйс тэмтэрсэн билээ.1998 онд Мазари Шарифт 8000, 1999 онд Бамианд 1000 гаруй гээд талибуудын бөөнөөр нь хороосон хазарачуудын тоо зуугаар бус мянга мянгаар яригдана.

Манай залуусын Энэтхэгээс оруулж ирсэн хуучин тэрэг гудамж сүлжин чагнаалаа орилуулан урагшилна. Замын хөдөлгөөний дүрэм гэдэг ойлголт Улаанбаатараас дор газар байдаг л юм байна. Энэ дүүрэгт шавар тагзнууд сунжралдан үргэлжлэх бөгөөд хаа нэг тааралдах будагтай нүүр, вакум цонх бүхий хоёр гурван давхар тун дажгүй байшингаас шашны уянгалаг дуу чанга яригчаар хадах нь эдний сүм буюу мечет. Афганистаны хүн амын 84 хувь нь исламын шашны сунни урсгалыг, 15 хувь нь шиа буюу шийт урсгалыг дагадаг. Хөөрхий хазара нар илт монголжуу төрхтэйгээс гадна шашны цөөнх болсон шиа урсгалыг голчлон дагагсад учраас аль ч зуунд буруу номтноороо дуудуулж, адлуулан хядуулах заяатай болсон юм даг уу даа. 1896 оноос хойш Афганистанд 8 жил амьдарсан Английн судлаач, бас туршуул Фрэнк Мартины 1907 онд Лондон болон Нью Йоркт хэвлэгдсэн “Хэмжээгүй хаант засгийн доор” (Under the absolute amir) номонд өгүүлснээр хазарачууд “Хазаражат, Нонграхар, Герат зэрэг Афган орны төв бүсээр нутагладаг. Угсаатны хувьд бүрэлдэхэд нь монгол, түрэг, иранчууд оролцсон. 13 дугаар зуунд Хорасаны монгол захирагч эмир Аргун засаг захиргаагаа бэхжүүлэхээр монгол аймгийг Бадризэд авчирснаар эдний түүх эхэлдэг гэж “Бабур нама” хэмээх түүхэн чухал сурвалжид өгүүлнэ. Дараа дараагийн зуунуудад хазарачуудын амьдрах нутаг, төрөлх хэл нь ч өөрчлөгдөж өөр ард түмэн болон төлөвшсөн ч монгол гэх тов тодорхой шинж төрх хадгалагдан үлджээ”. Энэ мөрүүдийг үлдээсэн Фрэнк Мартин гэгч нь хазарачуудын түүхэнд хар (магадгүй улаан?) мөрөө үлдээсэн Абдрухман хэмээх пуштун үндэстэн хааны үед Афганистанд байсан юм. Мань Абдрухман хазара хүн амын 62 (!) хувийг аймаглан устгасан гэж миний шинэ танил хазара залуус харуусан ярьж байна.


Хазара нарын тухай аль ч эх сурвалжийн мэдээ хазара хэмээх перс үг нь мянга гэсэн утга илэрхийлнэ гэж эхэлдэг бөгөөд 1220-иод онд Чингис хааны их цэргээс энэ хавийг харгалзан үлдсэн нэг (эсвэл нэг бус?) мянгатын тухай яриагаар үргэлжилнэ. Нэрт монгол судлаач Б.Я.Владимирцовын 1922 онд хэвлүүлсэн “Чингис хаан” номонд ч их хаан Туркестан, Афганистан, Персийг захирч байсан Хорезмын шах Мухамедыг 1219-1222 онд хиар цохиод төрсөн нутаг руугаа буцахдаа эзэлсэн газартаа хэсэг цэрэг (Владимирцов авгайн өгүүлснээр гарнизон) үлдээсэн тухай өгүүлдэг аж. Зөвлөлтийн цэрэг Афганистанд дайтаж байх үед нутгийн коммунистууд буюу Афганистаны Ардын ардчилсан намын Төв хорооноос орос генералуудад зориулан гаргасан товхимолд ч “Хазарачууд бол 13 дугаар зуунд ирж суурьшсан монголын байлдан дагуулагчдын үр удам бөгөөд хүн амын тоогоор гуравдугаарт ордог угсаатны бүлэг болно. Тажик хэлний онцгой аялга болох хазарачи хэлээр ярина” гэжээ.

Бид нэр нэрээ мэдэлцсэн шинэхэн нөхдөөсөө Афганистаны тухай, харин тэд биднээс Монголын тухай танин мэдэхүйн асуулт тавьсаар хоолны газарт иржээ. Урьдчилан хэлэхэд Төв болон Дундад Ази, Энэтхэгт элбэг тааралдах хонины махан шорлог, тахианы махан карри, нан хэмээх гамбир нь маш амттай бөгөөд Пакистанаас импортолсон үхрийн цөцгий (Nestle-гийнх гэж байгаа), шинэ жимсний хамт бидний энд өнгөрүүлсэн 4 хоногийн хямдхан бөгөөд тун дуртай хоол болсон юм. Хоолны төгсгөлд хазара нөхөд маань биднээр ганц афгани (үндэсний мөнгөн тэмдэгт) төлүүлээгүй болохоор “Баярлалаа” гэдэг бардам үгээ ядаж тэдний хэлээр хэлж сурах хэрэг гарсан нь мэдээж. Хөгтэй нь, “Баярлалаа”-г персээр “Ташакур” гэх агаад бид чармайн байж цээжилсэн ч ялангуяа нөхөр Д.Сайнбаяр энэ үгийг хэлэх болгондоо “Доширак” хэмээн андуурах нь энүүхэнд. Азаар Афганистанд “Доширак” импортолдоггүй тул хазара нөхөд маань хоолны дараа нэмэж солонгос бэлэн хоол нэхээд байна гэж бидний тухай зэм бодоогүй нь яамай.

Исламын шашин нэвт дэлгэрсэн орны хувьд согтууруулах ундаа энд огт, бүр огт үгүй. Цагийн зөрүү Улаанбаатараас 3 цаг 30 минут. Яагаад Энэтхэг (2,5 цаг), Афганистан хоёр ийм сонин сондгой зөрүүтэй байдгийн учрыг бидний хэн нь ч тайлж чадсангүй. Делигээс алдагдсан ачаанд маань “Соёмбо” тэргүүтэй ганц нэг шил нутгийн идээ байсан тухай цагийн зөрүүнд дасах гэсэн багийн маань нэрээ хэлээгүй нэг гишүүн үдэш болгон харамсан ярих боловч Кабулын супермаркетад тэр зүгийн үнэр ч үгүй юм даа.

Хазара нөхөд маань 5 одтой буудал асар үнэтэй, харин хямд буудлаас гадны хүн хулгайлж барьцаалах явдал байсгээд гардаг тул эхнэр хүүхэд нь Пакистан явсан Аббасын хоёр давхар хауст ганц хоноод маргааш үүрээр Бамиян муж руу хөдлөе гэсэн юм. Дундаж монгол (бид өөрсдийгөө эргэлзэх юмгүй энэ ангилалд оруулж байгаа) хүний сэтгэлд хаус гэдэг үг ойрын жилүүдэд Туулын хөвөөнд олон болсон орд харшуудаар төсөөлөгддөг. Харин дундаж афган ойлголтоор энэ нь цахилгаан, дулаан, ханын цаас, халуун ус, тавилга үгүй ч боловсон жорлон, гал тогоо, дэвсгэр гудас бүхий гурван өрөөтэй хоёр давхар шавар байшин болой. Спиртэн дэн барьж ороо зассаны дараа амнаас уур цан савсах нь намжихгүй хүйтэн байлаа.

-Энэ юу ч биш, би Хөвсгөлд 11 сард гадаа унтсан. Толгой дээр байсан савтай ус тас хөлдсөн л байна лээ.

-Энэ өвөл угаасаа манай байр халаалт муутай байгаа. Хороолол чинь манай Улаанбаатарын Кабул юм байна шдээ.

-Та минь, маргааш Бамияны хазарачуудын амьдардаг агуйд хонохоо мэдэж байна уу? Тэрний хажууд өнөө шөнийг диваажин гээд л бодчих гэхчлэнгийн сэтгэл санаагаа чангалсан “бясалгалын” чанартай худлаа яриаг маань тагтан дээр авчирч асаасан “Ямаха” моторын дуу таслав. Нөхдийн авчирсан моторын чимээ, цахилгаан халаагуурын дулаан илчинд нэг мэдэхэд гүн нойронд умбажээ.


3. Хазара хүний үүлэн чөлөөн нар



Бид үүр шөнөөр бослоо. Газар хол, зам бартаатай, бас зууртаа пуштун нарын амьдардаг тийм ч тайван бус нутгаар дайрах тул ийн эртэлсэн хэрэг. Гадаа Бамиян муж руу биднийг авч явахаар Халифа хэмээх хазара жолоочтой “Тоёота” микроавтобус зогсож байна. Афганистанд автомашин байна гэдэг зүгээр нэг машин гэсэн үг хараахан биш. Монголын хээр хөдөө тааралдах баргийн нэг овооноос сүртэй юм гэхэд хол давуулж, том залсан хэрэг болохгүй. Олонх микроавтобус гаднаа чанга яригчтай, ихэнх нь шашны уриа бүхий том ногоон туг дэрвүүлж, хүний нүд торох газар болгонд нь цацаг жинс сагсайлгаж, наалт зүүлт гялалзуулна. Манайд сонгуулийн үеэр л нэг иймэрхүү машинууд хөлхдөг ч маяг гангарааны хувьд эднийг бараадахгүй биз.



Бамиян мужийн төв нь Кабулаас баруун хойшоо чанх шулуун явбал 125 километр. Уулын замын нугачаа тойрууг тооцвол яс явах нь 200 орчим болно. Уул нь Улаанбаатараас Дархан гэсэн үг. Харин хазара нарын төвлөрөн амьдардаг газар руу засгийн газраас хөрөнгө оруулалт хийн дэд бүтцийг нь хөгжүүлэхдээ хойрго ханддагаас энэ 200 километрийг бид бараг 10 цаг туулсан билээ. Монголыгоо бид уулсын орон гэхчлэн бахддаг нь афган хүний хажууд гайхуулалтгүй зүйл бололтой. Хэдэн зуун дамжсан дажин самуун, сая саяар тоологдох үхэл хагацлыг үзсэн өвгөн уулс юу ч болоогүй мэт, юу ч үзээгүй мэт тэнгэр тулан дүнхийнэ. Манай Батнягт ах машин зогсоож жаахан зураглал хийх гэсэн ч газарчдаасаа “Энэ бол талибудын гол тулгуур болсон пуштун нарын район. Хамаагүй камертай гадны хүнийг таашаадаггүй газар. Мэргэн буучид нь ажил мэргэжилдээ их дуртай улс” гэсэн анхааруулгыг аваад болив оо. Удалгүй Брэд Питтийн тоглосон “Вавилон” гэж кинонд гардагтай адил үйл явдал болох шахаж энэ анхааруулга дэмий сүржигнэсэн явдал биш байсныг нотлосон юм. Эзгүй хээр зогсон морь харцгааж, биеийн чилээ гаргаж байх зуур тэрүүхэн уулын хяр дээрх бутан дундаас нэг хүн байн байн цухалзах нь анзаарагдана. Дууны инженер Амгаагийн фото аппаратаар татаж үзвэл 10 гаруй насны жаал хүү хадны цаагуур нуугдан хэвтээд үе үе цухуйн биднийг ажиглах ажээ.



Цасанд хучигдсан Хиндукушийн салбар уулс, эрчлэн урсах Урбандарьяа гол, найман зууны тэртээх монгол цэргийн түүхийг чимээгүй хүүрнэх цавчим хавцлууд, замын хажууд арзайх хуягт танкын сэг цонхны хажуугаар хөвөрсөөр. Автомат буу агссан цагдаагийн хамгаалалтыг нэвтрэн их үд болж байхад бид Бамиянд орж ирлээ. Гивлүүр зүүж нүүрээ халхалсан афган эмэгтэйчүүдийн дундаас тодрон мужийн засаг дарга болно гэдэг хэр баргийн ээжийн охин ийм оронд бардаг даваа биш гэдэг нь мэдээж. Харин энэ Бамиян мужийн засаг дарга нь эмэгтэй, хамгийн олзуурхууштай нь хазара хүн байлаа. Энэ улсад хооронд нь холбож ойлгоход тун хэцүү “дарга”, “хазара”, “эмэгтэй хүн” гэх ойлголт нэг хүнд цогцолсон нь тэр. “Бурхан илжгийг бүтээхэд хазара хүн уйлжээ” гэсэн үгийг саяхан олж харсан сан. Яагаад чухам хазара хүн? Яагаад уйлсан юм бол? Афганы нийгэмд хамаг хар бор, боолын ажлыг нь хийдэг хазара хүн илжгэнд ажлын байраа алдсан тухай өгүүлж байгаа доромж утга энэ үгэнд нуугдаж байгаа юм. Товчхондоо, хазара хүний хувь заяа бол илжигний хувь заяа гэсэн санаа. Энэ үгний эсрэг хазарачуудын удирдагч агсан Мазаригийн "Хазара байх нь гэмт хэрэг биш, үндэстэн ястны тэгш эрхгүйгээр Афганистаны нийгэм оршин тогтонож чадахгүй" хэмээх алдарт үгийг ишлэмээр санагдана.






Биднийг ирэхэд Бамиянд жагсаал болж байлаа. Гаазын зурваст болж буй Израил-Палестины мөргөлдөөний тухайд байр сууриа илэрхийлж 20 хүрээгүй хүүхэд залуус голдуу 200 орчим хүн уриа лоозон хашгирч төв гудмаар жагсаж байна. “Израил” гэсэн үгтэй өгүүлбэрийг их л заналтайгаар байн байн цуурайтуулах нь манайхаар бол “зэмлэн буруушааж” байгаагийн дээд хэлбэр бололтой. Хэдийгээр цагийн байдал харьцангуй гайгүй болж байгаа ч иймэрхүү жагсаал цуглааныг жагсагчдаасаа олон шахуу буутай цагдаа харгалзан хамгаалах ажээ. Бамияны хөрсөнд нэвчсэн цус хатаж, хазарачуудын зүрхэнд хургасан шарх аньж амжаагүй болохоор тэр биз. Талибаны дэглэмийн үед буюу 1998-1999 онд Бамиянд Афганистаны шинэ түүхийн эмгэнэлт рекордод орох аллага болсон билээ. Энд хазара нарыг аймаглан устгахдаа эмэгтэйчүүдийг хүчирхийлж, хүүхдүүдийг зодож алж, орох орон, идэх хүнсийг нь галдан шатаасан юм. О.Батбаярын интернэтэд тавьсан өгүүллээс үзвэл талибууд хазара монголчуудыг үр үндсээр нь устгах нь Талибаны засгийн газрын бодлого гэж зарласны дагуу тэдний удирдагчдын нэг Маноон Ниази радиогоор "Хазарачууд нь лалын ариун шашинтнууд биш учраас алж устгаж болно. Хазара хүнийг алах нь ямар ч нүгэл биш " хэмээн аллагад уриалж байв. Тэр мөн "Хазара нар аа, та нарт гарах гарц байхгүй. Дээшээ зугтвал бид хөлөөс чинь татаад унагана, доошоо орвол үснээс чинь зулгаагаад гаргана" хэмээн занажээ. Бидний анд Хусейны ярьснаар бол талибууд “Афганистан бол пуштун нарын эх орон. Узбекууд Узбекстан руугаа, тажикууд Иран, Тажикстан руугаа зайлбал таарна. Харах нутаг, дуудах ахан дүүсгүй муусайн хазара нар шарилын газарт далд орцгоо!” гэж дайсгнаж байсан гэх. Уул нь тэдэнд найман зууны тэртээ орхиод ирсэн эх нутаг бий гэдгийг батлах гэсэн мэт хэл ярианд нь хүртэл өвөг монгол үгс олноороо үлдсэн байна. Бид цаг хороож хэсэг хөөрөлдөхөд л ухах утга нэгтэй, дуудах дуудлага төстэй доорх үгнүүдийг оллоо. Тухайлж судлах эрдэмтэд үүнээс ч олныг олох биз ээ.






хабиргаа - хавирга


алгаа - алга


украа – ухархай


хайчи-хайч


гачар - хацар


толгай - толгой


гоол - гол


таяаг - таяг


горияа - хороо


хайру - хайр


көнжила - хөнжил


агай - том эгч, авгай


авга - авга


нагаци - нагац


яаса - ёс


нома - үсэг


элчи – элч


чээжи-цээж


шигай-шагай






Бамиян хотын хойд уулын энгэрт хүн төрөлхтний соёлын өв болон гайхагдаж байсан Бурхан Буддагийн чулуун хөшөөний ором онгойж харагдана. 53 ба 35 метрийн өндөртэй хоёр чулуун бурхны насыг 1500-2000 жил гэж эрдэмтэд багцаалдаг бөгөөд энэ л үест одоогийн Афганистаны нутагт бурхны шашин Энэтхэгээс ирж түгсэн бололтой. Харамсалтай нь талибууд хазара хүнтэй адил харагдсан гэж шалтаглан эдгээр дурсгалыг буруу номынх гэж зарлаад их буу, танкаар буудан нурааж орхисон билээ. Биднийг очиход чулуун бурхдын байсан газрыг хашаалж хамгаалалтад авсан байсан бөгөөд их бууны суманд хэдэн хэсэг болсон үлдэгдлийг нь баглан боожээ. Япончууд эргэж эвлүүлэх гэж байгаа юм байх.





Энэ элгэн улаан уулын энгэрт газар нүхлэн шавар оромж хийгээд хазара монголчууд амьдрана. Идэр насны эрчүүд цөөрсөн нь илт, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, өвгөд голдуу. “Дэлхийн монгол айл” баримтат киноны Афганистанд авах ангийн баатрууд нь энд амьдран суудаг эгэл нэгэн айл юм. Талибууд засаг барьж байх үед энэ өрхийн өмнөх тэргүүн алагдсан бөгөөд шоронгоос гарч ирсэн дүү нь заншил ёсоор бэргэн эгчийгээ гэргий болгон авч суужээ. Ахынх нь хоёр, бас хожим эхнэрээс нь гарсан өөрийн хоёртой нийлээд 4 охинтой залуу хархүүгийн бие жаахан тааруу байгаа бололтой. Тэрээр зундаа хот руу орж хөлсний ажил хийж хураасан мөнгөөрөө 6 ам бүлээ тэжээнэ. Эхнэр нь мэдээж өөрөөс хамаагүй эгчмэд эмэгтэй бөгөөд биднийг очиход хасах 6 хэмийн хүйтэнд гол руу хувцас хунараа угаахаар одсон байв. Ядуугаасаа болоод хүнд дараа болж, өөрсдөө өрөнд оруужин гээд хажуу айлдаа ч зочилж чаддаггүй энэ эмэгтэйн хувьд гол дээр юм угаах нь утас, телевизор, сонин хэвлэл, театр, интернэт зэргийг орлож харилцаа холбоо, зугаа цэнгэлийн бүхий л хэрэгцээгээ хангахын нэр ажээ.



Өдөр бүр шахуу талибуудын террорист халдлага гарч буун дуу тасраагүй байгаа ч Афганистанд амьдрал аажим аажмаар сэргэсээр байна. Эвслийн цэргүүд хазара нарын хувьд өөдөө нар харж, зоо тэнэгэр явах баталгаа нь бол олонхи пуштунчуудын нүдэнд тэд эзлэн түрэмгийлэгчид. Олон улсын энхийг сахиулагчид хэзээ гарч явах бол, америкчуудын дараа амьдрал хаашаа эргэх вэ, ирэх сонгуульд хэн засаг авах вэ, үндэстэн хоорондын мөнхийн өсөрхөл дунд яаж амь зуух вэ гэдэг асуулт хазара хүн бүрийн хувьд амин чухал юм. Удаан үргэлжилсэн дарлал доромжлолын дараа олон улсын (түүний дотор Монгол улсын) цэргийн хүчин байдлыг бага ч болов хянаж байгаа нь хазара монголчуудын хувьд ёстой үүлэн чөлөөний нар билээ. Энх тайван гэдэг ойлголт үгсийн сангаас нь арчигдах шахсан энэ газар элгэн садан маань болох 2 сая гаруй хүн аж төрж байна. Найман зууны өмнө Афганистаныг хүйс тэмтэрсэн өвөг дээдсийн маань өрийг өнөөдөр амиараа төлж яваа хазара монголчууд...



М.БУЯНБАДРАХ



Улаанбаатар-Дели-Кабул-Бамиян

2009 оны 1-2 дугаар сар

Гэрэл зургийг С.АМГАЛАНТӨР



Зургийн тайлбар

Фото 1: Бамияны гудамжинд Израилийг буруушаасан жагсаал болж байлаа.

Фото 2: Дайны ул мөр арилаагүй Кабул хот

Фото 3: Бутны цаанаас булталзах пуштун жаал. “Вавилон” киноны хэсэгтэй тун төстэй биш гэж үү?

Фото 4: Дэлхийн Монгол айл төслийн баг