Thursday, May 17, 2012
Хазар ахан дүүс дөтөлсөөр
Энэ зун Хазарын холбогдолтой үйл явдлууд өрнөлөө. Афганистаны хазар муж
Дайкүндийн нийслэл Нили хот Улаанбаатар хоттой ахан дүүс болох хүсэлтээ
тавьж, элч төлөөлөгч, үндэсний эрх чөлөөний төлөө нэрт тэмцэгч Акрам
Гизабиг илгээв. Эрхэм Акрам Гизабиг ирснийг тохиолдуулж, хазар, ар, өвөр
монголчуудын уулзалт зохион байгуулагдсанд оролцож, чухал асуудлуудыг
хэлэлцлээ. Мөн нэрт хазар бизнэсмэн Новруз Мухаммэд Хамза хүрэлцэн ирж,
хоёр түмний найрамдалд хувь нэмрээ оруулах хүслээ илэрхийлэв. Ноён
Хамзатай ТББ байгуулах зэрэг тодорхой тохиролцоонд хүрч, мөн
монгол-хазарын зугаалга зохион байгуулцгаав.
Улаанбаатартай ахан дүү бололцох гэсэн хазар монголын Дайкүнди мужийнхан ирлээ
Тэд өөрсдийгөө хазар монголчууд, чингис хазарууд гэж нэрлэдэг
Сүүлийн үед Монгол улсын ард иргэд болон, хазар монголчуудын хэлхээ холбоо, найрамдан нөхөрлөх эрмэлзэл улам улам их болж буй билээ.
Хазар монголчууд бол эрт дээр үеэс алс баруун өмнөд нутагт хүннүчүүд болон монголчууд нүүн очиж нутаглаж байснаас угсаатны эхээ авсан; угсаатны гол хүчин зүйл нь монгол цус, өвөг дээдэс болсон зон олон юм. Тэд өөрсдийгөө монгол туургатны нэг хэсэг, монголчуудын төрсөн ахан дүүс гэж үздэг, “хазар монголчууд, чингис хазарууд” гэж нэрлэдэг, Чингис (Чангэзи) гэх овгийг их авдаг, биднийг кавма (төрсөн ахан дүү) гэж дотночилдог хүмүүс юм.
Ийм найрсаг сайхан ахан дүүстэйгээ өргөн харилцаатай байхыг Монгол улсын ард иргэд бид хүсдэг боловч, хоёр монгол түмний хооронд албан ёсны ямар ч холбоо байхгүй нь зүйл бүрийн саад бэрхшээлийг учруулдаг. Хазаруудтай найрамдан нөхөрлөх явдлыг төрийн зүгээс дэмжиж, албан ёсны холбоо тогтоох нь маш том хөшүүрэг, хүчин зүйл болох юм.
Үүнийг ойлгосны үүднээс Афганистаны, хазар монгол хүн амтай Дайкүнди мужийнхан Улаанбаатар хоттой ахан дүү бололцох саналыг дэвшүүлж, өөрийн зүгээс шаардлагатай холбогдох шийдвэрийг гаргажээ. Тэгээд, Улаанбаатар хотын захирагч Г.Мөнхбаяр болон, холбогдох албаны хүмүүстэй уулзаж, ахан дүү болох асуудлынхаа талаар зарчмын хувьд тохиролцох эрмэлзлээ тээн, Монгол улсад маань зочлон ирээд байна.
Улаанбаатар хот Дайкүнди мужтай ахан дүү болох нь Хазар Монгол болон Монгол улсыг, хоёр монгол түмнийг албан ёсоор холбох, хагацал үзээд удсан ахан дүүсийг учруулах, нэгтгэн нягтруулж, хамтдаа ахиж дэвшиж, хөгжиж дэвших боломжийг олгох асар их түүхэн ач холбогдолтой юм.
Нийслэлд, халуун орны эрс тэс уур амьсгалд зохилдсон жимс ногооны аж ахуй хөгжүүлэх, ногоон бүсийг өргөжүүлэх, исламын стандартын мах комбинатыг барих, шар айрагны түүхий эд болох соёолжийг тарьж бэлтгэх зэрэг олон харилцан ашигтай төслийг хэрэгжүүлэх саналыг тэд мөн дэвшүүлэх гэж байгаа.
Ахан дүү хот мужуудын хамгийн эн тэргүүнд хэрэгжүүлдэг ажил болох - соёл, боловсрол, урлаг, спортын хамтын ажиллагаа, солилцооны төслүүдийг хэрэгжүүлэх саналыг ч дэвшүүлэх гэж буй.
Дайкүнди мужтай ахан дүү бололцох нь дэлхийн хазаруудтай ахан дүү боллоо гэсэн үг юм. Хазар монголчууд зөвхөн тусламж авах, ядарч зүдэрсэн ард зон гэж ойлгодог нь ташаа бөгөөд бизнэс, соёл боловсролд өндөр амжилт гаргасан, монголчууд бидэнд туслах, эрдэм мэдлэгээ хүртээх чадвартай хазарчууд олон бий. Чухам тэрхүү нөөц потэнциалтай хазарууд л юуны өмнө, идэвхи санаачлагатайгаар Монгол улстай элгэн дотно харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж буй юм. Хазаруудтай найрсаг, ахан дүүсийн харилцаатай болсноор, нийслэлийн төдийгүй, Монгол улсын гадаад харилцаанд шинэ хуудсыг нээж, нийт монголчуудын хөгжил дэвшил, хувь заяанд өндөр ач холбогполтой ахицыг гаргах болно.
Дайкүнди муж 800 мянган хүн амтай, Афганистаны төв хэсэгт оршино. Төв нь Нили хот. Хазарын зочид төлөөлөгчид өөрийн мужийг тодорхой танилцуулах болно.
Эрхэм Монголын ард түмэн минь хазар ахан дүүсээ халуун дулаан сэтгэлээр угтаж, тал бүрээр ойлгон дэмжээрэй.
Ч.Мөнхбаяр
ММХI.VII.XXVII
ММХI.VII.XXVII
Хазарууд Монголд уул уурхайн ажиллах хүчээр ирэх сонирхолтой байна
Афганистаны Иргэний хөдөлгөөний намын нэгэн дарга, хазарын үндэсний эрх чөлөөний зүтгэлтэн А.Гизабитай ярилцав.
-Та Монгол оронд хэзээ ирэв?
-Наймдугаар сарын эхээр ирсэн. Бараг гурван долоо хоног болж байна. Өмнө нь хэд хэд ирж байсан. Зорилго минь ар монгол, хазар монголчуудын хооронд найрамдал нөхөрлөлийн гүүр босгох явдал.
-Таны энэ сайхан зорилго хэр бүтэж байна вэ?
-Бүтэж байнаа, бүтэж байна. Монгол орныг танилцан судалж, ямар ямар чиглэлээр хамтран ажиллаж болохыг мэдлээ, олон найз нөхөд, ажил хэргийн түншүүдтэй боллоо.
-Хамтран ажиллах ямар чиглэлүүд байнав?
-Багахангайд Финляндын тусламжаар баригдсан махкомбинат гэж байх юм. Тэнд лал стандартын мах, махан бүтээгдэхүүний бэлтгэл, үйлдвэрлэл зохион байгуулахаар боллоо.
Монголын ноос ноолуурын арвин их түүхий эд дээр суурилан пэрс хивс үйлдвэрлэх боломж байна. Пэрс хивс дэлхийд №1 гэж тооцогддогийг та бүхэн мэднэ. Хазарууд пэрс соёлын нөлөөнд их орсон тул пэрс хивсийг яг л стандартаар нь хийж ирсэн өнө эртний уламжлалтай.
Монгол улс жимс, ногооны тариалан хөгжүүлэх, ногоон бүсээ нэмэгдүүлэх сонирхол ихтэй байдаг байна. Энэ талаар хамтран ажиллаж болно.
Бас танайд уул уурхай хөгжиж, энэ нь ажиллах хүчний эрэлт хэрэгцээг үүсгэж байна. Хазарууд дунд уул уурхайн мэргэжилтэн, мэргэшсэн ажилчин их бий. Хазар мэргэжилтэн, ажиллах хүчийг Монгол улс хүлээж авч болно.
Монгол улс болон Хазарастаны хооронд хамтран ажиллах асар их нөөц бололцоонууд байна.
-Та мөн Дайкүнди мужийн Нили хотыг Улаанбаатартай ахан дүү болгоно гэсэн шүү дээ.
-Тийм ээ, Нили хотын дарга Азра Жафарийн шийдвэрээс үүдсэн албан ёсны хүсэлтийг би авчирсан. Тэр хүн бол Афганистан улсын анхны хотын дарга эмэгтэй юм.
Дайкүнди бол 2008 онд байгуулагдсан, 477 мянган хүн амтай, 92 хувийн хазар оршин суугчидтай, 17.5 мянган ам км нутагтай, Афганистаны газар нутгийн 2.68 хувийг эзэлдэг, Кабулаас 310 км зайтай байдаг муж.
Би асуудлыг эхэн шатны төвшинд нь хөөцөлдөхөөр ирсэн. Ах дүү хот болбол хотын дарга тэргүүтэй төлөөлөгчид Монголд айлчлах санаатай байгаа.
Бусад ажлуудаа хөөцөлдөж байгаад энэ асуудалдаа орох гэтэл харамсалтай нь намайг Монгол улсаас явахыг шаардлаа.
-Яагаад тэр вэ?
-Би өөрөө ойлгохгүй байна. Тийм ч учраас 9-р сард ч энд байж нэлээд ажил амжуулъя гэж бодсон. Визний зөрчил гарлаа л гэсэн.
-Манайд байгаа хятадуудын дунд визний зөрчилтэй хүн захаас нь авахуулаад л шалгахад өчнөөн төчнөөнөөрөө илэрч байдаг нь хүнд асуудал юм. Гэтэл монгол туургатандаа маш хатуу ханддаг байдал ажиглагдсаар ирлээ.
-Нэгэнт хууль зөрчигдөж байгаа бол явахаас өөр аргагүй. Уг нь Монгол улсын иргэн болчихвол амар байна. Гэтэл давхар иргэнчлэл манайд байхгүй гэдэг. Виз авах нь ч тэр бүрий амар бүтдэггүй болохоор иргэн болно гэдэг бүр хэцүү биз ээ.
-Монголын харъяат давхар иргэнчлэлтэй хүн 100 мянга орчим байгаа шүү дээ. Стандарт бус шийдлийн хүрээнд ийм статус зөвшөөрөгдчихсөн байдаг.
-Хазар, монгол хэсэг санал нийлсэн нөхөд АНУ дахь Монголын ЭСЯ-ныхантай уузалт зохион байгуулсан юм. Тэгэхэд хазар монголчуудад виз олгоход учирдаг хүндрэлийг багасгах, Афганистанд ЭСЯ-ыг сэргээх юм уу, консулын газар нээхэд анхаарч, засгийн газартаа уламжилна гэж байсан. Цаашдаа нөхцөл байдал сайжирна гэж итгэж байна.
Ахан дүү монголчууддаа ахин учран золгохын ерөөл талбия!
-Та Монгол оронд хэзээ ирэв?
-Наймдугаар сарын эхээр ирсэн. Бараг гурван долоо хоног болж байна. Өмнө нь хэд хэд ирж байсан. Зорилго минь ар монгол, хазар монголчуудын хооронд найрамдал нөхөрлөлийн гүүр босгох явдал.
-Таны энэ сайхан зорилго хэр бүтэж байна вэ?
-Бүтэж байнаа, бүтэж байна. Монгол орныг танилцан судалж, ямар ямар чиглэлээр хамтран ажиллаж болохыг мэдлээ, олон найз нөхөд, ажил хэргийн түншүүдтэй боллоо.
-Хамтран ажиллах ямар чиглэлүүд байнав?
-Багахангайд Финляндын тусламжаар баригдсан махкомбинат гэж байх юм. Тэнд лал стандартын мах, махан бүтээгдэхүүний бэлтгэл, үйлдвэрлэл зохион байгуулахаар боллоо.
Монголын ноос ноолуурын арвин их түүхий эд дээр суурилан пэрс хивс үйлдвэрлэх боломж байна. Пэрс хивс дэлхийд №1 гэж тооцогддогийг та бүхэн мэднэ. Хазарууд пэрс соёлын нөлөөнд их орсон тул пэрс хивсийг яг л стандартаар нь хийж ирсэн өнө эртний уламжлалтай.
Монгол улс жимс, ногооны тариалан хөгжүүлэх, ногоон бүсээ нэмэгдүүлэх сонирхол ихтэй байдаг байна. Энэ талаар хамтран ажиллаж болно.
Бас танайд уул уурхай хөгжиж, энэ нь ажиллах хүчний эрэлт хэрэгцээг үүсгэж байна. Хазарууд дунд уул уурхайн мэргэжилтэн, мэргэшсэн ажилчин их бий. Хазар мэргэжилтэн, ажиллах хүчийг Монгол улс хүлээж авч болно.
Монгол улс болон Хазарастаны хооронд хамтран ажиллах асар их нөөц бололцоонууд байна.
-Та мөн Дайкүнди мужийн Нили хотыг Улаанбаатартай ахан дүү болгоно гэсэн шүү дээ.
-Тийм ээ, Нили хотын дарга Азра Жафарийн шийдвэрээс үүдсэн албан ёсны хүсэлтийг би авчирсан. Тэр хүн бол Афганистан улсын анхны хотын дарга эмэгтэй юм.
Дайкүнди бол 2008 онд байгуулагдсан, 477 мянган хүн амтай, 92 хувийн хазар оршин суугчидтай, 17.5 мянган ам км нутагтай, Афганистаны газар нутгийн 2.68 хувийг эзэлдэг, Кабулаас 310 км зайтай байдаг муж.
Би асуудлыг эхэн шатны төвшинд нь хөөцөлдөхөөр ирсэн. Ах дүү хот болбол хотын дарга тэргүүтэй төлөөлөгчид Монголд айлчлах санаатай байгаа.
Бусад ажлуудаа хөөцөлдөж байгаад энэ асуудалдаа орох гэтэл харамсалтай нь намайг Монгол улсаас явахыг шаардлаа.
-Яагаад тэр вэ?
-Би өөрөө ойлгохгүй байна. Тийм ч учраас 9-р сард ч энд байж нэлээд ажил амжуулъя гэж бодсон. Визний зөрчил гарлаа л гэсэн.
-Манайд байгаа хятадуудын дунд визний зөрчилтэй хүн захаас нь авахуулаад л шалгахад өчнөөн төчнөөнөөрөө илэрч байдаг нь хүнд асуудал юм. Гэтэл монгол туургатандаа маш хатуу ханддаг байдал ажиглагдсаар ирлээ.
-Нэгэнт хууль зөрчигдөж байгаа бол явахаас өөр аргагүй. Уг нь Монгол улсын иргэн болчихвол амар байна. Гэтэл давхар иргэнчлэл манайд байхгүй гэдэг. Виз авах нь ч тэр бүрий амар бүтдэггүй болохоор иргэн болно гэдэг бүр хэцүү биз ээ.
-Монголын харъяат давхар иргэнчлэлтэй хүн 100 мянга орчим байгаа шүү дээ. Стандарт бус шийдлийн хүрээнд ийм статус зөвшөөрөгдчихсөн байдаг.
-Хазар, монгол хэсэг санал нийлсэн нөхөд АНУ дахь Монголын ЭСЯ-ныхантай уузалт зохион байгуулсан юм. Тэгэхэд хазар монголчуудад виз олгоход учирдаг хүндрэлийг багасгах, Афганистанд ЭСЯ-ыг сэргээх юм уу, консулын газар нээхэд анхаарч, засгийн газартаа уламжилна гэж байсан. Цаашдаа нөхцөл байдал сайжирна гэж итгэж байна.
Ахан дүү монголчууддаа ахин учран золгохын ерөөл талбия!
Ч.Мөнхбаяр
ММХI.VIII.XXIII
http://moenhbayar.blogspot.com
ММХI.VIII.XXIII
http://moenhbayar.blogspot.com
Хазарууд өвөөгийнхөө нэрийн оронд Чингис хааны нэрийг зүүж байна
Хазарын нэрт бизнэсмэн Новруз Мохаммад Хамза-тай ярилцав.
-Та өөрийгөө товч танилцуулна уу?
-Би Эмирт улсын Дубай хотноо суудаг. Миний бизнэсийн гол чиглэл бол машины худалдаа. Өвөг дээдсийнхээ нутагт ирж үзэх, хазарууд-монголчуудын ахан дүүгийн харилцааг өргөжүүлэхэд туслах, Монголд бизнэс эрхлэх боломжийг судлах зорилгоор ирлээ.
-Таны зорилго хэр бүтэмжтэй байна?
-Би маш сэтгэл хангалуун байна. Монголчууд болон хазарууд угсаа гарал нэгтэй, ахан дүүс гэдгийг нүдээрээ үзэж мэдлээ. Найрамдалт харилцааг албан ёсны зохион байгуулалтад оруулах талаар монгол, хазар нөхөдтэй ярилцаж тохирлоо. Бизнэсийн боломж ч өндөр байгааг үзэж мэдлээ.
Хазар рэсторан нээх санаа төрсөн. Тэр рэсторан манай хоёр түмний нөхөрлөлийг бэхжүүлдэг газар болох юм. Улаанбаатарт байдаг “Хазара” рэсторан хазарчуудтай холбоогүй, энэтхэг рэсторан юм байна. Миний нээх санаатай байгаа рэсторан нь монголчуудад таашаагдах амтат сайхан хазар хоолуудаар үйлчилнэ. Хазар болон монгол хоол нь мах ихтэй байдаг тул үйлчлүүлэгчдийн санаанд нийцэх байх.
Бас арвай, эрдэнэшиш тариалах боломж байгааг харлаа.
-Монгол улс их хэмжээний газрыг тариаланд зориулж, солонгосчуудад 99 жилээр түрээслэсэн. Хазаруудад тэгж газар олговол хангалттай боломжуудыг нээж өгнө биз?
-Тийм боломж гарч ирвэл сайн байна. Хазарууд бол их тариаланч түмэн. Гэхдээ, элэг нэгтэй ахан дүүс учир гадаадын өөр үндэстэн хүмүүстэй адилтган үзэлгүй, өөрийн үндэстэнтэй адилтган үзэж хөнгөлөлт үзүүлдэг болбол үнэхээр гайхамшигтай. Би өөрөө, болж өгвөл Монголд өнөр өтгөн бүлээрээ ирж суурьшмаар л байна.
-Дубайд хазарууд олон уу?
-10 мянга гаруй бий. Тэнд би зөвхөн хазараараа яриад л ажил үйлээ эрхлээд байж болдог гээд бод. Тэндхийн хазарууд мөн л Монголд их элэгтэй. Очоод би тэдэндээ сайн мэдээнүүдийг дуулгах болно.
-Манай улсын уул уурхай, барилгын салбарт хүн хүч их дутагдалтай байдаг. Их төлөв хятадууд орж ирж, янз бүрийн л бэрхшээл, зөрчил үүсгэх юм. Хазарууд ирвэл байдал өөр байх болов уу гэж бодож байна.
-Хазарууд дунд уул уурхай, барилгын мэргэжлийн боловсон хүчин, мэргэшсэн ажилчид олон бий. Гадаадаас гагцхүү ахан дүү хазаруудаа авчирч ажиллуулсан ч болно. Дубайн хазарууд их төлөв барилгын салбарт ажиллаж, дэлхийн хамгийн өндөр шаардлагад нийцсэн, Дубайн гайхамшгууд гэгдсэн байгууламжуудыг босголцож байна.
Би Дубайн үсрэнгүй хөгжлийг хараад нэг зүйл боддог. Монгол туургатан нэгдэн нийлбээс үүнээс илүү хөгжил цэцэглэлд хүрч болноо гэж. Монголчууд Чингис хаан, Төмөр хааны үед нэн хүчирхэгжсэн. Гуравдахь удаагаа бол, одоо л хүчирхэгжих цаг нь ирээд байна гэж боддог.
-Монгол улсад ашигт малтмалын асар их нөөц байна, монгол туургатны хүний хүчин зүйл байна, тэгэхлээр тэр их хаадын үеийнх шиг хүчирхэгжих боломжтой. Ашигт малтмалаа харийнхны савраас чөлөөлж, монгол туургатнаа нэгтгэх хэрэгтэй байна.
-Их Алэксандр хааныг дэлхийг эзлэх аян дайнд мордоход нь Аристотэль багш нь “Биеийн хүчээр дэлхийг эзлэх нь зуурдын юм. Бийрийн хүчээр дэлхийг эзлэх нь үүрдийн юм” гэж хэлсэн байдаг.
Алэксандрыг амьсгал хураагаагүй байхад шадар хүмүүс нь гүрнийг нь хуваах хэрүүл тэмцэл хийж, бутралд хүргэсэн. Харин Аристотэлийн бүтээл мөнхөрсөн. Өдгөө монгол бид эр цэргийн хүчээр бус, эрдэм билгийн хүчээр дэлхийд хүчирхэгжих цаг болоод байна.
-Олон хазар хүн Чангази гэсэн овогтой байх юм. Чингис гэсэн үг мөн биз дээ?
-Мөн өө, мөн. Афганистанд ийм овог зүүх нь аюултай. Харин Афганистанаас өөр оронд байгаа хүмүүс бахдалтайяа Чангази овгийг зүүдэг. Өвөөгийнхөө нэрний оронд зүүдэг. Бидний өвөг эцэг бол Чингис хаан мөн, бидний овог ч Чингис. Хазар бид Чингисээр овоглосон өрх бүлийнхэн.
Нийт монголчууд ч Чингисээр овоглосон их гэр бүл. Монгол туургатныг Чингис хаан л нэгтгэсээр байна. Бид Чингис хаанаа эрхэм дээд шүтээнээ болгосон үзэл сурталтай байх ёстой.
-Та өөрийгөө товч танилцуулна уу?
-Би Эмирт улсын Дубай хотноо суудаг. Миний бизнэсийн гол чиглэл бол машины худалдаа. Өвөг дээдсийнхээ нутагт ирж үзэх, хазарууд-монголчуудын ахан дүүгийн харилцааг өргөжүүлэхэд туслах, Монголд бизнэс эрхлэх боломжийг судлах зорилгоор ирлээ.
-Таны зорилго хэр бүтэмжтэй байна?
-Би маш сэтгэл хангалуун байна. Монголчууд болон хазарууд угсаа гарал нэгтэй, ахан дүүс гэдгийг нүдээрээ үзэж мэдлээ. Найрамдалт харилцааг албан ёсны зохион байгуулалтад оруулах талаар монгол, хазар нөхөдтэй ярилцаж тохирлоо. Бизнэсийн боломж ч өндөр байгааг үзэж мэдлээ.
Хазар рэсторан нээх санаа төрсөн. Тэр рэсторан манай хоёр түмний нөхөрлөлийг бэхжүүлдэг газар болох юм. Улаанбаатарт байдаг “Хазара” рэсторан хазарчуудтай холбоогүй, энэтхэг рэсторан юм байна. Миний нээх санаатай байгаа рэсторан нь монголчуудад таашаагдах амтат сайхан хазар хоолуудаар үйлчилнэ. Хазар болон монгол хоол нь мах ихтэй байдаг тул үйлчлүүлэгчдийн санаанд нийцэх байх.
Бас арвай, эрдэнэшиш тариалах боломж байгааг харлаа.
-Монгол улс их хэмжээний газрыг тариаланд зориулж, солонгосчуудад 99 жилээр түрээслэсэн. Хазаруудад тэгж газар олговол хангалттай боломжуудыг нээж өгнө биз?
-Тийм боломж гарч ирвэл сайн байна. Хазарууд бол их тариаланч түмэн. Гэхдээ, элэг нэгтэй ахан дүүс учир гадаадын өөр үндэстэн хүмүүстэй адилтган үзэлгүй, өөрийн үндэстэнтэй адилтган үзэж хөнгөлөлт үзүүлдэг болбол үнэхээр гайхамшигтай. Би өөрөө, болж өгвөл Монголд өнөр өтгөн бүлээрээ ирж суурьшмаар л байна.
-Дубайд хазарууд олон уу?
-10 мянга гаруй бий. Тэнд би зөвхөн хазараараа яриад л ажил үйлээ эрхлээд байж болдог гээд бод. Тэндхийн хазарууд мөн л Монголд их элэгтэй. Очоод би тэдэндээ сайн мэдээнүүдийг дуулгах болно.
-Манай улсын уул уурхай, барилгын салбарт хүн хүч их дутагдалтай байдаг. Их төлөв хятадууд орж ирж, янз бүрийн л бэрхшээл, зөрчил үүсгэх юм. Хазарууд ирвэл байдал өөр байх болов уу гэж бодож байна.
-Хазарууд дунд уул уурхай, барилгын мэргэжлийн боловсон хүчин, мэргэшсэн ажилчид олон бий. Гадаадаас гагцхүү ахан дүү хазаруудаа авчирч ажиллуулсан ч болно. Дубайн хазарууд их төлөв барилгын салбарт ажиллаж, дэлхийн хамгийн өндөр шаардлагад нийцсэн, Дубайн гайхамшгууд гэгдсэн байгууламжуудыг босголцож байна.
Би Дубайн үсрэнгүй хөгжлийг хараад нэг зүйл боддог. Монгол туургатан нэгдэн нийлбээс үүнээс илүү хөгжил цэцэглэлд хүрч болноо гэж. Монголчууд Чингис хаан, Төмөр хааны үед нэн хүчирхэгжсэн. Гуравдахь удаагаа бол, одоо л хүчирхэгжих цаг нь ирээд байна гэж боддог.
-Монгол улсад ашигт малтмалын асар их нөөц байна, монгол туургатны хүний хүчин зүйл байна, тэгэхлээр тэр их хаадын үеийнх шиг хүчирхэгжих боломжтой. Ашигт малтмалаа харийнхны савраас чөлөөлж, монгол туургатнаа нэгтгэх хэрэгтэй байна.
-Их Алэксандр хааныг дэлхийг эзлэх аян дайнд мордоход нь Аристотэль багш нь “Биеийн хүчээр дэлхийг эзлэх нь зуурдын юм. Бийрийн хүчээр дэлхийг эзлэх нь үүрдийн юм” гэж хэлсэн байдаг.
Алэксандрыг амьсгал хураагаагүй байхад шадар хүмүүс нь гүрнийг нь хуваах хэрүүл тэмцэл хийж, бутралд хүргэсэн. Харин Аристотэлийн бүтээл мөнхөрсөн. Өдгөө монгол бид эр цэргийн хүчээр бус, эрдэм билгийн хүчээр дэлхийд хүчирхэгжих цаг болоод байна.
-Олон хазар хүн Чангази гэсэн овогтой байх юм. Чингис гэсэн үг мөн биз дээ?
-Мөн өө, мөн. Афганистанд ийм овог зүүх нь аюултай. Харин Афганистанаас өөр оронд байгаа хүмүүс бахдалтайяа Чангази овгийг зүүдэг. Өвөөгийнхөө нэрний оронд зүүдэг. Бидний өвөг эцэг бол Чингис хаан мөн, бидний овог ч Чингис. Хазар бид Чингисээр овоглосон өрх бүлийнхэн.
Нийт монголчууд ч Чингисээр овоглосон их гэр бүл. Монгол туургатныг Чингис хаан л нэгтгэсээр байна. Бид Чингис хаанаа эрхэм дээд шүтээнээ болгосон үзэл сурталтай байх ёстой.
Ярилцсан Ч.Мөнхбаяр
MMXI.IX.IX
http://moenhbayar.blogspot.com
MMXI.IX.IX
http://moenhbayar.blogspot.com
Монголчууд 10 сая биш, 23 сая болов уу?
Мянга мянган жилийн тэртээгээс монголчуудын нүүдэллэн амьдрах нутгийн
өмнөд хязгаар нь өнөөгийн Афганистан байжээ. Хүннү, Чингис хаан, Хүлэгү
хаан, Төмөр хаан, Барс (Бабур) хааны үед өвөг монголчууд, монголчууд,
пэрсэжсэн монголчууд, түрэгжсэн монголчууд энд олноор ирж байв. Тэдний
хувьд, хөрш ард түмнүүдтэй холилдох, уусах явдал ч мэдээж байлаа. Ийнхүү
хазар гэх монгол туургатан ард түмэн үүсчээ.
Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах, мандуулан бадруулахад хазаруудын гүйцэтгэсэн үүрэг их. Харин тэрхүү гүрэн мөхсөний дараа өсөрхөн дайсагнасан ард түмнүүдийн хүрээлэл дунд орж, тал бүрээсээ халдлагад өртөх болов.
XIX зууны эцсээр л хазарууд тэдэнд дийлдэн, эрхэнд нь орж, Хазара Жат улс нь мөхсөн юм. Тэгэхэд Абдуррахман гэдэг харгис хаан хазарууд бол хүн биш, буг чөтгөр хэмээн хамсаатнуудтайгаа нийлэн тунхаглаж, тэдний эсрэг шашны ариун дайн жихадаа зарлаж, хазар хүнийг алах нь буян болно гэж мунхруулан, хүн төрөлхтний түүхэнд тохиолдсон хамгийн том хядлагуудыг нэгийг үйлдсэн юм. Хазаруудын 60 хувийг устгаж, сая саяар нь алж хөнөөжээ.
Манж Чин гүрний үйлдсэн Зүүнгарын, хятадын улаан малгайтнуудын үйлдсэн Хорчины, Абдуррахман нарын үйлдсэн Хазарын, сталинистуудын үйлдсэн Халимагийн гээд олон аймшигтай, өргөн хүрээтэй гэноцид Монгол туургатны минь түүхэнд тохиожээ.
Хазаруудыг тийнхүү хядсан нь монгол цусаар нь ялгаварлан гадуурхах, одоо хүртэл үргэлжилж байгаа апартэид бодлогын эхлэл байлаа. Абдуррахманы гэноцидийн дараа хазарууд ямар ч эрхгүй боолууд, шаарлагдсан хүмүүс болж хувирсан.
1950-иад онд хазарууд энэ байдлыг эсэргүүцэн боссон ч, нухчигдан дарагдаж, нийслэл Панжабыг нь газрын хөрстэй тэгшлэн устгаж, үндэсний Хазара Жат мужийг нь татан буулгаж, хэсэглэн хувааж, өөр үндэстний мужуудад нэгтгэжээ.
1990-ээд онд гарамгай удирдагч Баба Мазарийнхаа жолоодлогон дор мөн л хазарууд босч тэмцсэн. Түүх давтагдаж, Баба Мазарыг нисдэг тэрэгнээс шидэн хороож, хазаруудыг алж хядаж эхэлжээ.
Талибууд Кабулд мянга мянгаар нь, 1997 онд Мазари-Шариф-д 15 мянга, 1998 онд тус хотод найман мянга, мөн тэр онд Бамиянд, 2000 онд Робатакид, 2001 онд Якауданг-д олноор нь хазар хүмүүсийг хүйс тэмтрэн устгаж байв. 2001 онд талибийн дэглэм түлхэн унагагдсан ч харгислал үргэлжилсээр. Паштуны күчи ястныхан хазарууд руу зэвсэглэн довтолсон нь нэг жишээ.
Сүүлийн үеийн жишээнүүд гэвэл 2011 оны:
-5-р сарын 6-нд пуужингийн харвалтад өртөж долоон хазар хүн, түүний дотор нялх хүүхэд амиа алдаж, таван хүн шархадлаа;
-6-р сарын 16-нд Пакистаны спортын байгууллагын орлогч дарга хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 10-нд цагдаагийн албан хаагч хоёр хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 19-нд сүүлийн хоёр сард 25 хазар хүн үндэсний ялгаварлан гадуурхлаас болж алагдав гэж хазарын үндэсний эрхийн төлөө тэмцэгчид мэдэгдлээ;
-9-р сарын 20-нд хазар хүмүүс сууж явсан автобусыг дэлбэлж, 26 хүнийг алж хороолоо…
-1999 оноос хойш зөвхөн Пакистаны Квэттад амиа золиослогчийн зүүсэн юм уу, цагийн мэханизмтэй бөмбөг дэлбэлэх, буудах, хүүхэд хулгайлах зэрэг олон аргаар 40 гаруй удаа хазарууд руу дайрч, ялангуяа сүүлийн үед нэн идэвхижсэн бөгөөд, 1999 оноос хойш 2100 хазар хүн дээрх халдлагуудаас болж хохирч, 500 хазар хүн амиа алджээ...
Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө энэ мэтээр амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх, хамгаалах ёстой вэ.
Афганистанд байгаа үндэстэн бүрийн олонхи нь хилийн чанадад байдаг. 42 сая паштуны 12, 29 сая үзбэкийн гурав, 22 сая тажикийн найм, есөн сая балочийн 0.6 сая нь Афганистанд амьдардаг. Хилийн чанадын ах дүүс нь Афганистан дахь элэг нэгтнүүддээ байнга, бүх талын, өргөн хэмжээний тусламж үзүүлж байдаг байна. Тэгвэл Афганистаны хазар монголчуудад бусад 10 сая монголчууд тэгж тусалдаг билүү. Лав л миний захиалж уншдаг сонинуудад тэднийг алж хядсан тухай мэдээ ч гардаггүй жишээ байж байна.
Хазар бол монгол элэгтэй зон мөн. Афганистанд харин Монголын талаар хэлж ярих нь ч аюултай, хориотой байдаг тал бий. Тэгэх л юм бол “Монгол руугаа тонил!” гэж хөөж тууна, өсөрхөнө, алж хядна. Хазарууд өөрсдийгөө монгол цустай гэж болдоггүй, бусад үндэстэн тэгж хэлж дайрч давшилж болдог.
Афганистанаас өөр оронд байгаа хазарууд бол өөрсдийгөө хазар монгол гэж нэрлэж, Чингис буюу Чангэзи гэх овог авч, манай улсыг Аугаа Монгол буюу Great Mongolia гэж хэлж, түүхэн эх орноо гэж үзэж, очихсон гэж мөрөөдөж, биднийг нэг нутгийнхан буюу кавма (qawma) гэж дотночилж, үнэн сэтгэл санаагаа илэрхийлж байдаг аа.
Хазаруудын зүс царай монголжуу, гэхдээ бүх хилийн чанадын монголчуудын адил уусч холилдсон шинж бас байлгүй яахав. Пэрсийн “хэзара” буюу “мянга” гэх үгээр угсаатны зүйн нэршилтэй болсон гэгддэг ч, хязгаар, газар, азарга зэрэг монгол үгтэй холбож үзэх нь ч байдаг. Хазар хэлний үгсийн сангийн 20 хувийг монгол, 10 хувийг түрэгжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн түрэг, 70 хувийг пэрсэжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн пэрс үгс эзэлдэг. Хэл нь пэрс суурьтай ч, яс үндсийн суурь нь пэрс бус. Хэл шашны ойролцоо байдлаас болж хазарууд Иранд их дүрвэж очсон байдаг, гэхдээ тэнд расист ялгаварлан гадуурхалтад өртөж байдаг. Иранчуудтай ахан дүүгийн харьцаатай байдаг бус, Афганистан, Пакистан, Иран гэх энэ гурван улсад хазарууд зовж зүдэрсээр байна.
Хазаруудын дунд Боржигон, Бэсүд, Барлас, Жалайр, Жадран, Найман, Хасар, Тулуй хаан, Нэгүдэр, Чахар, Хулбарс, Харбаатар, Их Чоно, Аймаг, Болд гээд монгол нэртэй овог аймгууд байдаг. Зан заншил, ёс уламжлалын хувьд манайхтай төстэй зүйлс багагүй бий. Эрийн гурван наадам хийж, цээж нүцгэн барилдан, морь тэмээгээр уралддаг, буудаж харваж цэц мэргээ сорино.
Чингис хаан Кабул хотын ойролцоо, Гиндүкүшийн нурууны бэлд өвөлжсөн гэдэг нь Хазар нутагт юм.
Монголын сэтгүүлч М.Буянбадрах, Б.Сайнжаргал, Ц.Санчирмаа, Н.Болормаа нар хазаруудын нутгаар аялж, сонирхолтой мэдээллүүдийг ард түмэндээ хүргэж байсан. 20 гаруй хазар оюутнууд Монгол дахь ТББ-уудын хандиваар манай улсын их сургуулиудад сурч байна.
Хэдийбээр Афганистанд Монголын талаар хэлж ярих нь аюултай ч, хазар хүн амтай Дайкүнди мужийн нийслэл Нили хотын захирагч Азра Жафари гэдэг эмэгтэй Улаанбаатар хоттой ахан дүү хот болох санал дэвшүүлсэн (Ташрамд хэлэхэд, Хазар-Монголын хотууд ахан дүү болох санаачилгыг анх, Хазар-Монголын харилцааг хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн, М.Бямбахүү гэдэг эх орон нэгтэн залуу маань гаргасныг тэмдэглэхэд таатай байна). Дэлхийн монголчуудын өв соёлын нийгэмлиг, Дэлхийн монголчуудын чуулган зэрэг монгол туургатны байгууллагад хазар зон элслээ. Вашингтон хотод саяхан болсон, монгол туургатны 24 дэх удаагийн Чингисийн тахилгад хазарууд албан ёсоор оролцлоо.
Удахгүй хазар-монголын харилцан туслалцах ТББ байгуулагдах гэж байна.
Хазар ахан дүүстээ бид сэтгэл санаа, эд матэриалын тусламж үзүүлэх; уугуулшигч буюу репатриант, дүрвэгч, цагаач, ажиллах хүч, өнчин хүүхэд хүлээж авах, элэгшүүлэх буюу Монгол улсын иргэний бичиг баримтыг олгох; Хазарын хүйтөрөлгүйтгэл буюу гэноцидийг хүлээн зөвшөөрөх, дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрүүлэх зэргээр тусалж болох байна. Асар их байгалийн баялагтай бидэнд хазар ахан дүүстээ туслах бүрэн бололцоо бий.
Хазар ахан дүүс маань зөвхөн тусламж авах хүмүүс гэж ойлгож болохгүй. Харилцан туслалцах хамтын ажиллагааг бид хөгжүүлэх ёстой. Үүнд, хоёр талын байгууллагууд байгуулах, ХАА, худалдаа, бизнэс, соёл-спортын солилцоо, ах дүү хот зэрэг чиглэлээр хамтран ажиллах хэрэгтэй байна. Монгол туургатны байгууллага, үйл ажиллагаанд хамруулах шаардлагатай.
Хазар нөхөд маань Багахангайн махкомбинатад исламын стандартаар мах бэлтгэх; цэцэрлэг, тариаланг хөгжүүлэх; уул уурхай, барилгад мэргэжилтэн, мэргэшсэн ажиллах хүчнээр зүтгэх; пэрс хивсний үйлдвэр байгуулах; арвай тарьж шар айрагны түүхий эд бэлтгэх; хазар рэсторан байгуулах гээд тодорхой санал дэвшүүлж Монгол улсад ирдэг.
Монгол туургатан 10 сая биш, 23 сая боллоо. Амэрикийн хазаруудын төлөөлөгч Давуд Али Чангэзи Чингисийн тахилгад оролцохдоо хазарууд бид монголчууд бөгөөд хазар монголчууд 13 саяулаа юм гэсэн билээ.
Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах, мандуулан бадруулахад хазаруудын гүйцэтгэсэн үүрэг их. Харин тэрхүү гүрэн мөхсөний дараа өсөрхөн дайсагнасан ард түмнүүдийн хүрээлэл дунд орж, тал бүрээсээ халдлагад өртөх болов.
XIX зууны эцсээр л хазарууд тэдэнд дийлдэн, эрхэнд нь орж, Хазара Жат улс нь мөхсөн юм. Тэгэхэд Абдуррахман гэдэг харгис хаан хазарууд бол хүн биш, буг чөтгөр хэмээн хамсаатнуудтайгаа нийлэн тунхаглаж, тэдний эсрэг шашны ариун дайн жихадаа зарлаж, хазар хүнийг алах нь буян болно гэж мунхруулан, хүн төрөлхтний түүхэнд тохиолдсон хамгийн том хядлагуудыг нэгийг үйлдсэн юм. Хазаруудын 60 хувийг устгаж, сая саяар нь алж хөнөөжээ.
Манж Чин гүрний үйлдсэн Зүүнгарын, хятадын улаан малгайтнуудын үйлдсэн Хорчины, Абдуррахман нарын үйлдсэн Хазарын, сталинистуудын үйлдсэн Халимагийн гээд олон аймшигтай, өргөн хүрээтэй гэноцид Монгол туургатны минь түүхэнд тохиожээ.
Хазаруудыг тийнхүү хядсан нь монгол цусаар нь ялгаварлан гадуурхах, одоо хүртэл үргэлжилж байгаа апартэид бодлогын эхлэл байлаа. Абдуррахманы гэноцидийн дараа хазарууд ямар ч эрхгүй боолууд, шаарлагдсан хүмүүс болж хувирсан.
1950-иад онд хазарууд энэ байдлыг эсэргүүцэн боссон ч, нухчигдан дарагдаж, нийслэл Панжабыг нь газрын хөрстэй тэгшлэн устгаж, үндэсний Хазара Жат мужийг нь татан буулгаж, хэсэглэн хувааж, өөр үндэстний мужуудад нэгтгэжээ.
1990-ээд онд гарамгай удирдагч Баба Мазарийнхаа жолоодлогон дор мөн л хазарууд босч тэмцсэн. Түүх давтагдаж, Баба Мазарыг нисдэг тэрэгнээс шидэн хороож, хазаруудыг алж хядаж эхэлжээ.
Талибууд Кабулд мянга мянгаар нь, 1997 онд Мазари-Шариф-д 15 мянга, 1998 онд тус хотод найман мянга, мөн тэр онд Бамиянд, 2000 онд Робатакид, 2001 онд Якауданг-д олноор нь хазар хүмүүсийг хүйс тэмтрэн устгаж байв. 2001 онд талибийн дэглэм түлхэн унагагдсан ч харгислал үргэлжилсээр. Паштуны күчи ястныхан хазарууд руу зэвсэглэн довтолсон нь нэг жишээ.
Сүүлийн үеийн жишээнүүд гэвэл 2011 оны:
-5-р сарын 6-нд пуужингийн харвалтад өртөж долоон хазар хүн, түүний дотор нялх хүүхэд амиа алдаж, таван хүн шархадлаа;
-6-р сарын 16-нд Пакистаны спортын байгууллагын орлогч дарга хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 10-нд цагдаагийн албан хаагч хоёр хазар хүнийг буудан аллаа;
-7-р сарын 19-нд сүүлийн хоёр сард 25 хазар хүн үндэсний ялгаварлан гадуурхлаас болж алагдав гэж хазарын үндэсний эрхийн төлөө тэмцэгчид мэдэгдлээ;
-9-р сарын 20-нд хазар хүмүүс сууж явсан автобусыг дэлбэлж, 26 хүнийг алж хороолоо…
-1999 оноос хойш зөвхөн Пакистаны Квэттад амиа золиослогчийн зүүсэн юм уу, цагийн мэханизмтэй бөмбөг дэлбэлэх, буудах, хүүхэд хулгайлах зэрэг олон аргаар 40 гаруй удаа хазарууд руу дайрч, ялангуяа сүүлийн үед нэн идэвхижсэн бөгөөд, 1999 оноос хойш 2100 хазар хүн дээрх халдлагуудаас болж хохирч, 500 хазар хүн амиа алджээ...
Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө энэ мэтээр амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх, хамгаалах ёстой вэ.
Афганистанд байгаа үндэстэн бүрийн олонхи нь хилийн чанадад байдаг. 42 сая паштуны 12, 29 сая үзбэкийн гурав, 22 сая тажикийн найм, есөн сая балочийн 0.6 сая нь Афганистанд амьдардаг. Хилийн чанадын ах дүүс нь Афганистан дахь элэг нэгтнүүддээ байнга, бүх талын, өргөн хэмжээний тусламж үзүүлж байдаг байна. Тэгвэл Афганистаны хазар монголчуудад бусад 10 сая монголчууд тэгж тусалдаг билүү. Лав л миний захиалж уншдаг сонинуудад тэднийг алж хядсан тухай мэдээ ч гардаггүй жишээ байж байна.
Хазар бол монгол элэгтэй зон мөн. Афганистанд харин Монголын талаар хэлж ярих нь ч аюултай, хориотой байдаг тал бий. Тэгэх л юм бол “Монгол руугаа тонил!” гэж хөөж тууна, өсөрхөнө, алж хядна. Хазарууд өөрсдийгөө монгол цустай гэж болдоггүй, бусад үндэстэн тэгж хэлж дайрч давшилж болдог.
Афганистанаас өөр оронд байгаа хазарууд бол өөрсдийгөө хазар монгол гэж нэрлэж, Чингис буюу Чангэзи гэх овог авч, манай улсыг Аугаа Монгол буюу Great Mongolia гэж хэлж, түүхэн эх орноо гэж үзэж, очихсон гэж мөрөөдөж, биднийг нэг нутгийнхан буюу кавма (qawma) гэж дотночилж, үнэн сэтгэл санаагаа илэрхийлж байдаг аа.
Хазаруудын зүс царай монголжуу, гэхдээ бүх хилийн чанадын монголчуудын адил уусч холилдсон шинж бас байлгүй яахав. Пэрсийн “хэзара” буюу “мянга” гэх үгээр угсаатны зүйн нэршилтэй болсон гэгддэг ч, хязгаар, газар, азарга зэрэг монгол үгтэй холбож үзэх нь ч байдаг. Хазар хэлний үгсийн сангийн 20 хувийг монгол, 10 хувийг түрэгжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн түрэг, 70 хувийг пэрсэжсэн монголчуудаар дамжин орж ирсэн пэрс үгс эзэлдэг. Хэл нь пэрс суурьтай ч, яс үндсийн суурь нь пэрс бус. Хэл шашны ойролцоо байдлаас болж хазарууд Иранд их дүрвэж очсон байдаг, гэхдээ тэнд расист ялгаварлан гадуурхалтад өртөж байдаг. Иранчуудтай ахан дүүгийн харьцаатай байдаг бус, Афганистан, Пакистан, Иран гэх энэ гурван улсад хазарууд зовж зүдэрсээр байна.
Хазаруудын дунд Боржигон, Бэсүд, Барлас, Жалайр, Жадран, Найман, Хасар, Тулуй хаан, Нэгүдэр, Чахар, Хулбарс, Харбаатар, Их Чоно, Аймаг, Болд гээд монгол нэртэй овог аймгууд байдаг. Зан заншил, ёс уламжлалын хувьд манайхтай төстэй зүйлс багагүй бий. Эрийн гурван наадам хийж, цээж нүцгэн барилдан, морь тэмээгээр уралддаг, буудаж харваж цэц мэргээ сорино.
Чингис хаан Кабул хотын ойролцоо, Гиндүкүшийн нурууны бэлд өвөлжсөн гэдэг нь Хазар нутагт юм.
Монголын сэтгүүлч М.Буянбадрах, Б.Сайнжаргал, Ц.Санчирмаа, Н.Болормаа нар хазаруудын нутгаар аялж, сонирхолтой мэдээллүүдийг ард түмэндээ хүргэж байсан. 20 гаруй хазар оюутнууд Монгол дахь ТББ-уудын хандиваар манай улсын их сургуулиудад сурч байна.
Хэдийбээр Афганистанд Монголын талаар хэлж ярих нь аюултай ч, хазар хүн амтай Дайкүнди мужийн нийслэл Нили хотын захирагч Азра Жафари гэдэг эмэгтэй Улаанбаатар хоттой ахан дүү хот болох санал дэвшүүлсэн (Ташрамд хэлэхэд, Хазар-Монголын хотууд ахан дүү болох санаачилгыг анх, Хазар-Монголын харилцааг хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн, М.Бямбахүү гэдэг эх орон нэгтэн залуу маань гаргасныг тэмдэглэхэд таатай байна). Дэлхийн монголчуудын өв соёлын нийгэмлиг, Дэлхийн монголчуудын чуулган зэрэг монгол туургатны байгууллагад хазар зон элслээ. Вашингтон хотод саяхан болсон, монгол туургатны 24 дэх удаагийн Чингисийн тахилгад хазарууд албан ёсоор оролцлоо.
Удахгүй хазар-монголын харилцан туслалцах ТББ байгуулагдах гэж байна.
Хазар ахан дүүстээ бид сэтгэл санаа, эд матэриалын тусламж үзүүлэх; уугуулшигч буюу репатриант, дүрвэгч, цагаач, ажиллах хүч, өнчин хүүхэд хүлээж авах, элэгшүүлэх буюу Монгол улсын иргэний бичиг баримтыг олгох; Хазарын хүйтөрөлгүйтгэл буюу гэноцидийг хүлээн зөвшөөрөх, дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрүүлэх зэргээр тусалж болох байна. Асар их байгалийн баялагтай бидэнд хазар ахан дүүстээ туслах бүрэн бололцоо бий.
Хазар ахан дүүс маань зөвхөн тусламж авах хүмүүс гэж ойлгож болохгүй. Харилцан туслалцах хамтын ажиллагааг бид хөгжүүлэх ёстой. Үүнд, хоёр талын байгууллагууд байгуулах, ХАА, худалдаа, бизнэс, соёл-спортын солилцоо, ах дүү хот зэрэг чиглэлээр хамтран ажиллах хэрэгтэй байна. Монгол туургатны байгууллага, үйл ажиллагаанд хамруулах шаардлагатай.
Хазар нөхөд маань Багахангайн махкомбинатад исламын стандартаар мах бэлтгэх; цэцэрлэг, тариаланг хөгжүүлэх; уул уурхай, барилгад мэргэжилтэн, мэргэшсэн ажиллах хүчнээр зүтгэх; пэрс хивсний үйлдвэр байгуулах; арвай тарьж шар айрагны түүхий эд бэлтгэх; хазар рэсторан байгуулах гээд тодорхой санал дэвшүүлж Монгол улсад ирдэг.
Монгол туургатан 10 сая биш, 23 сая боллоо. Амэрикийн хазаруудын төлөөлөгч Давуд Али Чангэзи Чингисийн тахилгад оролцохдоо хазарууд бид монголчууд бөгөөд хазар монголчууд 13 саяулаа юм гэсэн билээ.
Ч.Мөнхбаяр
ММХI.X.II
Манай төр хазар түмний тусламж хүссэн захидлыг 10 жил дарагдуулсан нь илрэв
Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!
Уриалга
Мянга мянган жилийн түүхийн маань нэгэн бүтээл бол хазар монголчууд билээ. Түүхэн эх орноосоо алсран тусгаарлагдсан тэд монгол цустай, зүстэйгээсээ болж ялгаварлан гадуурхагдаж, хөөгдөж туугдаж, алуулж хядуулж, зовж зүдэрч ирлээ.
XIX зууны эцсээр тэд харийн түрэмгийлэгчдэд сая саяараа алуулж, хөөгдсөн аймшигт гэноцидийг туулжээ. ХХ зууны 50-иад онд босч тэмцээд, үндэсний мужаа устгуулж, нийслэл Панжаб хотоо газартай тэгшлүүлжээ. ХХ зууны 90-ээд оноос 2001 он хүртэл талибуудад мянга мянгаараа алуулж хядуулжээ.
2001 оноос хойш Афганистанд энх амгалан, эв найрамдал тогтсон гэсэн ч хазарууд алуулж, ад шоо үзэгдсээр байна. Ялангуяа, сүүлийн үед Пакистанд аврал эрэн дүрвэж очсон хазаруудыг сүүлийн үед алж хороох явдал нэн идэвхжиж, дэлхий нийтийг цочирдуулах бодллоо.
Хазар бол монгол үндэс язгууртай гэдэг нь шинжлэх ухаанаар нотлогдсон зон олон бидний тасарсан мах, үсэрсэн цус. Биднээс өмгөөлөл хамгааллыг хүсч ч ирсэн бөгөөд, нэгэн жишээ нь дэлхийн хазаруудын байгууллагаас 2001.12.6-нд манай засгийн газарт илгээсэн, өдий хүртэл нуун дарагдуулагдсан захилдал юм. Энэ төрсөн ахан дүүсээ монголчууд бид өмгөөлөхгүй хэн өмгөөлөх билээ.
Монголчууд аа, бидэнд хазар ахан дүүсээ дэмжих боломж бий. Хойд Солонгосын дүрвэгч авахын оронд, хазар монгол дүрвэгч авъя! Өмнөд Солонгост газар өгөхийн оронд хазар монголчууддаа газар өгье! Хятадын ажиллах хүчийг авчрахын оронд хазар монгол ажиллах хүчийг авчиръя! Харийнханд бизнэс, уул уурхайн боломжуудыг найр тавихын оронд хазар монгол ахан дүүстээ найр тавья!
Бидний өмгөөлөл хамгааллыг үгүйлэн хүлээсээр ирсэн тэдэнд бодот дэмжлэг үзүүлэхийн тулд:
1. Хазар монгочлуудыг алж хядахыг хууль ёсны бүхий арга хэрэгслийг ашиглан эсэргүүцэцгээе!
2. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хоттой ахан дүү болох санал дэвшүүлсэн Нили хотынхны сэтгэл зүтгэлийг дэмжицгээе!
3. Хазар ахан дүүстээ сэтгэл санаа, эд матэриалын тусламж үзүүлцгээе!
4. Хоёр талын байгууллагууд, ХАА, худалдаа, бизнэс, соёл боловсрол, спорт зэрэг чиглэлээр бүх талын хамтын ажиллагааг өрнүүлцгээе!
5. Монгол туургатны байгууллага, үйл ажиллагаанд хазар монголчуудыг хамруулцгаая!
6. Хазар түмнээс уугуулшигч буюу рэпатриант, дүрвэгч, цагаач, ажиллах хүч, өнчин хүүхэд хүлээж авцгаая!
7. Хазарчуудыг Монгол улсын иргэний баримт бичиг олгон хамгаалцгаая!
8. Хазарын төрөлгүйтгэлийг буюу гэноцидийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, дэлхийн шударга улсууд, байгууллагууд, зүтгэлтнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлцгээе!
9. Дээрхи зорилтуудыг биелүүлэхийн тулд өргөн хүрээтэй, олон төсөлтэй тодорхой бодлого, хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлцгээе! гэж Монголын төр түмэндээ уриалж байна!
Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай!
Монгол туургатан мандан бадартугай!
Дэлхийн монголчуудын өв сангийн нийгэмлэг
Ногоон хөдөлгөөн
Ногоон эвсэл
Үндэсний үзэлтний бүлхэмүүд (“Даяар Монгол”, “Даяар Хөх Монгол”,
“Монгол Үндэстний сүлжээ”, “Монгол туургатны хуралдай”, “Монгол хас”,
“Нэгдсэн Монгол”, “Сүлдэр”, “Талын цөөвөр чоно”, “Тунамал төгс”,
”Үндэстэн” нэгдэл, “Хамаг Монгол”, “Хөх Монгол”, “Цагаан хас”)
Шударга иргэний фронт
Улаанбаатар
2011.10.1
Хазар монголчууд “Монголын засгийн газар л биднийг хамгаална” гэж итгэж найдаж байна
Монголын 20 ТББ нэгдэн “Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!” гэх, төр
түмэндээ хандсан уриалгыг гаргасан билээ. Уриалга дахь, хазар
монголчуудыг алж хядахыг эсэргүүцсэн, тэдэнтэй бүх талаар найрамдан
нөхөрлөж, хамтран ажиллахыг дэмжсэн санаануудыг танилцуулах хэвлэлийн
хурал ч боллоо.
Хуралд ТББ-ын төлөөллүүдээс гадна, дөрвөн хазар монгол, таван өмнөд монгол хүн ирж, эв санааны нэгдлээ илэрхийлсэн юм.
Дэлохийн монголчуудын өв сангийн нийгэмлигийн (ДМӨСН) УЗ-ийн зөвлөх Ч.Мөнхбаяр: “Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй гэж хэлмэгдэж байгаа тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх хамгаалах ёстой вэ? Бид!” гэв.
Ногоон эвслийн тэргүүн О.Бум-Ялагч: “Ногоонтны үзэл санаа бол зөвхөн байгаль хамгаалах салбарыг хамаардаггүй. Хүний эрхийн асуудлыг их анхаардаг. Тиймээс ногоонтон бид монгол туургатны эрхийн төлөө тууштай тэмцэх болно. Хүний эрх байхгүй газар байгаль, экологийн төлөө дуугарах эрх ч байхгүй. Байгаль, экологийн зохистой хамгаалалт ч байхгүй, тэгэхлээр асуудлууд хоорондоо уялдаатай” гэв.
“Хөх Монгол” бүлгэмийн тэргүүн Д.Гансүрэн: “Манай бүлгэмийн хамгийн гол зорилго бол бүх монгоол туургатнаа нэгтгэх. Хазар монголчуудаа ч нэгтгэнэ. Тэд маань өнөөдөр монгол цусаа амиараа төлж байна. Ийм байх ёсгүй ээ. Монголчууд аа, сэрцгээ. Дэлхийн монголчуудыгаа харцгаа” гэв.
Шударга иргэдийн фронтын тэргүүн Г.Арслан: “Израиль улс Африкийн хэсэг еврейчүүдээ ганц шөнийн дотор “Геркулес” гэдэг том онгоцуудаар, тусгай ажиллагаа зохион байгуулаад, дайснуудын хүрээлэл дундаас аваад ирж байсан. ХХ зууны эхэнд Израильд хэдэн түмэн л еврей хүн байсан. Гэтэл еврейн үндэсний үзэлтнүүд тэнд дэлхийн бүх еврейчүүдийг аваачих бодлогыг хэрэгжүүлж, одоо зургаан саяулаа болоод байна. 100 гаруй орноос еврейчүүдийг аваачаад, мөхсөн хэл соёлоо сэргээгээд, өндөр хөгжлийг цогцлоогоод байж байна. Монгол улс ийм л бодлоготой байх ёстой” гэв.
МУИС-ийн оюутан А.Даяар: “Хазар монгол оюутан бид угсаа гарваль, цус нэгт ахан дүүсийнхээ дунд байгаадаа үнэхээр баяртай байна. Хазар монголчууд Пакистанд алуулж, Афганистанд хавчигдаж, Иранд гадуурхагдаж байна. Пакистаны Кветта хотод хазар монголчуудыг алж хядах нь бүр дэлхий дахиныг цочирдуулсан асуудал болоод байна. Гэхдээ дэлхий дахин энэ хэрэг явдал яс үндэс, монгол гаралтай холбоотойг төдийлөн сайн мэдээгүй байна, “шашны цөөнх рүү довтоллоо” гэж байгаа нь асуудлын мөн чанарыг ойлгуулахгүй байна. Харин монгол ахан дүүс маань бүхнийг ойлгож мэдэн, биднийг өмгөөлж буйд туйлын их талархалтай байна” гэлээ.
Монголын олон нийтийн анхаарлыг татсан хэвлэлийн хурлын дараа, үндэсний асуудлын идэвхтнүүд болон, хазар монгол, өмнөд монгол нөхөд Ногоон эвслийн мэдээллийн танхимд Монгол-Хазарын уулзалт зохион байгуулав. Энэ нь тус танхимд болсон монгол туургатны гурав дахь уулзалт бөгөөд, аль аль нь тодорхой, олзуурхууштай үр дүнтэй болсон.
Уулзалтад хазар монголчуудын болон, монгол туургатны нөхцөл байдлыг шүүн хэлэлцэж, ТББ байгуулж, хазар залуустай монгол хэлээр ярилцах ТВ-ийн нэвтрүүлэг хийхээр болов. ТББ-ын зорилго нь Монгол-Хазарын найрамдал нөхөрлөл, ахан дүүгийн харилцааг бүх талаар бэхжүүлэх явдал юм.
Хурал болон уулзалтаас бүрдсэн Монгол-Хазарын өдөрлөгийн талаар Фэйсбүкэд товч мэдээлэхэд дэлхийн хазарууд маш өндөр сэтгэгдэлтэйгээр хүлээн авч, шуурхайгаар цааш түгээсэн тул, хазаруудын цөөнгүй тооны сонин, сайт, ТВ, радиогоор нийтлэгдэж нэвтрүүлэгдлээ. Мэдээлэл түгээхэд ДМӨСН, ялангуяа ДМӨСН-ийн тэргүүн Д.Бямбахүү багагүй үүрэг гүйцэтгэв. Д.Бямбахүү бол Монгол-Хазарын харилцааг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулж ирсэн, Монгол улсын иргэн залуу бөгөөд, түүний тэргүүлдэг нийгэмлэг нь Нью-Йорк хотноо төвтэй, олон улсын байгууллага юм. ДМӨСН-ийн ажилд Д.А.Чангэзи, А.Вафа, А.Чангэзи, Р.Катэб нарын хазар монголчууд чин сэтгэлээр тусалж дэмжиж иржээ.
Сайны хажуугаар саар гэгчээр, манайд хазарчуудын талаарх үүсгэл санаачилга руу дайрч давшлах явдал ч багагүй гарсан нь харийн бодлого, харь санаатнуудын явуулгатай холбоотой юм. Тэр явуулгачид “харийн аюулыг дуудлаа” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө харийн аюул юм. “Хариас үй олон хүн авчирч зөрчил, бэрхшээл авчрах нь” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө тийм зүйлийг хэрэгжүүлж ирсэн. “Өөрсдийгөө яая гэж байхад…” хэмээх нь харьд зүтгэн мухардсан байдлаа хэлж байна. “Монголчуудаа ажил амьдралтай болгох талаар санаа зовмоор юм даа” гэх атлаа, монголчуудыг ажил амьдралгүй болгохын төлөө л санаа зовж ирцгээсэн. “Манай баялгийг мэдээд ахан дүү болов” гэж буй тэд манай баялгийг ахан дүүдээ буюу харийнханд өгсөн. “Афган руугаа тонилцгоо!” гэж хазар монголчуудыг алж хяддаг этгээдүүдтэй адил үгийг хэлж, адил сэтгэж байна. Алтан нарыг алгаар хааж болохгүй гэгчээр ахан дүү монголчуудын харилцааг аман зоргоор бураад бусниулж чадахгүй ээ, тэд.
Хазар монголчууд:
“Адил шиа шашинтай пэрс, арабууд дуугүй байхад буддын шашинт монголчууд өмгөөллөө. Баба Мазари: “Үндэстнийг шашин биш, цус тодорхойлно” гэсэн нь үнэн ажээ”,
“Хазарууд бид үндэс угсаа нэгтнүүдээ өөрөөр бас хэлдэг. Чингисүүд (Чангэзи) гэж нэрлэдэг. Чингис хүн, хазар хүн гэдэг нь бидний хувьд адил утгатай юм”,
“Хазарууд бидний түүхэнд шинэ хуудас нээгдлээ, бид дахин төрж, шинэ амьдралтай золголоо. Монголчууд хазаруудыг юу гэж үздэг бол доо л гэж явдаг байлаа, би. Гэтэл ахан дүүсээ гэж үздэг нь тодорхой боллоо. Өнөөдөр бол миний амьдралын хамгийн аз жаргалант өдрүүдийн нэг юм”,
“Үнэн үү гэж өөрөөсөө гайхан асууж, мэдээллийг дахин хараад үнээн гэж өөртөө хэлэн баясч сууна. Та бүхний санаатай адил утгатай бодлогыг Монголын засгийн газар явуулбал юутай сайхан бэ. Биднийг Монгол улс л юуны өмнө хамгаална гэж бодогдлж байна. Тийм цаг ирнэ гэж итгэж байна” гэх зэргээр бичсэн хэдэн зуун мэссэжийг бидэнд илгээж, талархал ерөөлөө илэрхийлсээр байна.
Хуралд ТББ-ын төлөөллүүдээс гадна, дөрвөн хазар монгол, таван өмнөд монгол хүн ирж, эв санааны нэгдлээ илэрхийлсэн юм.
Дэлохийн монголчуудын өв сангийн нийгэмлигийн (ДМӨСН) УЗ-ийн зөвлөх Ч.Мөнхбаяр: “Хазар хүмүүс монгол цустайнхаа л төлөө амь насаа алдан, алаг хорвоог орхисоор байна. Монгол цустай, зүстэй гэж хэлмэгдэж байгаа тэднийг хэн хамгийн их өмгөөлөх хамгаалах ёстой вэ? Бид!” гэв.
Ногоон эвслийн тэргүүн О.Бум-Ялагч: “Ногоонтны үзэл санаа бол зөвхөн байгаль хамгаалах салбарыг хамаардаггүй. Хүний эрхийн асуудлыг их анхаардаг. Тиймээс ногоонтон бид монгол туургатны эрхийн төлөө тууштай тэмцэх болно. Хүний эрх байхгүй газар байгаль, экологийн төлөө дуугарах эрх ч байхгүй. Байгаль, экологийн зохистой хамгаалалт ч байхгүй, тэгэхлээр асуудлууд хоорондоо уялдаатай” гэв.
“Хөх Монгол” бүлгэмийн тэргүүн Д.Гансүрэн: “Манай бүлгэмийн хамгийн гол зорилго бол бүх монгоол туургатнаа нэгтгэх. Хазар монголчуудаа ч нэгтгэнэ. Тэд маань өнөөдөр монгол цусаа амиараа төлж байна. Ийм байх ёсгүй ээ. Монголчууд аа, сэрцгээ. Дэлхийн монголчуудыгаа харцгаа” гэв.
Шударга иргэдийн фронтын тэргүүн Г.Арслан: “Израиль улс Африкийн хэсэг еврейчүүдээ ганц шөнийн дотор “Геркулес” гэдэг том онгоцуудаар, тусгай ажиллагаа зохион байгуулаад, дайснуудын хүрээлэл дундаас аваад ирж байсан. ХХ зууны эхэнд Израильд хэдэн түмэн л еврей хүн байсан. Гэтэл еврейн үндэсний үзэлтнүүд тэнд дэлхийн бүх еврейчүүдийг аваачих бодлогыг хэрэгжүүлж, одоо зургаан саяулаа болоод байна. 100 гаруй орноос еврейчүүдийг аваачаад, мөхсөн хэл соёлоо сэргээгээд, өндөр хөгжлийг цогцлоогоод байж байна. Монгол улс ийм л бодлоготой байх ёстой” гэв.
МУИС-ийн оюутан А.Даяар: “Хазар монгол оюутан бид угсаа гарваль, цус нэгт ахан дүүсийнхээ дунд байгаадаа үнэхээр баяртай байна. Хазар монголчууд Пакистанд алуулж, Афганистанд хавчигдаж, Иранд гадуурхагдаж байна. Пакистаны Кветта хотод хазар монголчуудыг алж хядах нь бүр дэлхий дахиныг цочирдуулсан асуудал болоод байна. Гэхдээ дэлхий дахин энэ хэрэг явдал яс үндэс, монгол гаралтай холбоотойг төдийлөн сайн мэдээгүй байна, “шашны цөөнх рүү довтоллоо” гэж байгаа нь асуудлын мөн чанарыг ойлгуулахгүй байна. Харин монгол ахан дүүс маань бүхнийг ойлгож мэдэн, биднийг өмгөөлж буйд туйлын их талархалтай байна” гэлээ.
Монголын олон нийтийн анхаарлыг татсан хэвлэлийн хурлын дараа, үндэсний асуудлын идэвхтнүүд болон, хазар монгол, өмнөд монгол нөхөд Ногоон эвслийн мэдээллийн танхимд Монгол-Хазарын уулзалт зохион байгуулав. Энэ нь тус танхимд болсон монгол туургатны гурав дахь уулзалт бөгөөд, аль аль нь тодорхой, олзуурхууштай үр дүнтэй болсон.
Уулзалтад хазар монголчуудын болон, монгол туургатны нөхцөл байдлыг шүүн хэлэлцэж, ТББ байгуулж, хазар залуустай монгол хэлээр ярилцах ТВ-ийн нэвтрүүлэг хийхээр болов. ТББ-ын зорилго нь Монгол-Хазарын найрамдал нөхөрлөл, ахан дүүгийн харилцааг бүх талаар бэхжүүлэх явдал юм.
Хурал болон уулзалтаас бүрдсэн Монгол-Хазарын өдөрлөгийн талаар Фэйсбүкэд товч мэдээлэхэд дэлхийн хазарууд маш өндөр сэтгэгдэлтэйгээр хүлээн авч, шуурхайгаар цааш түгээсэн тул, хазаруудын цөөнгүй тооны сонин, сайт, ТВ, радиогоор нийтлэгдэж нэвтрүүлэгдлээ. Мэдээлэл түгээхэд ДМӨСН, ялангуяа ДМӨСН-ийн тэргүүн Д.Бямбахүү багагүй үүрэг гүйцэтгэв. Д.Бямбахүү бол Монгол-Хазарын харилцааг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулж ирсэн, Монгол улсын иргэн залуу бөгөөд, түүний тэргүүлдэг нийгэмлэг нь Нью-Йорк хотноо төвтэй, олон улсын байгууллага юм. ДМӨСН-ийн ажилд Д.А.Чангэзи, А.Вафа, А.Чангэзи, Р.Катэб нарын хазар монголчууд чин сэтгэлээр тусалж дэмжиж иржээ.
Сайны хажуугаар саар гэгчээр, манайд хазарчуудын талаарх үүсгэл санаачилга руу дайрч давшлах явдал ч багагүй гарсан нь харийн бодлого, харь санаатнуудын явуулгатай холбоотой юм. Тэр явуулгачид “харийн аюулыг дуудлаа” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө харийн аюул юм. “Хариас үй олон хүн авчирч зөрчил, бэрхшээл авчрах нь” гэж байгаа хэрнээ, өөрсдөө тийм зүйлийг хэрэгжүүлж ирсэн. “Өөрсдийгөө яая гэж байхад…” хэмээх нь харьд зүтгэн мухардсан байдлаа хэлж байна. “Монголчуудаа ажил амьдралтай болгох талаар санаа зовмоор юм даа” гэх атлаа, монголчуудыг ажил амьдралгүй болгохын төлөө л санаа зовж ирцгээсэн. “Манай баялгийг мэдээд ахан дүү болов” гэж буй тэд манай баялгийг ахан дүүдээ буюу харийнханд өгсөн. “Афган руугаа тонилцгоо!” гэж хазар монголчуудыг алж хяддаг этгээдүүдтэй адил үгийг хэлж, адил сэтгэж байна. Алтан нарыг алгаар хааж болохгүй гэгчээр ахан дүү монголчуудын харилцааг аман зоргоор бураад бусниулж чадахгүй ээ, тэд.
Хазар монголчууд:
“Адил шиа шашинтай пэрс, арабууд дуугүй байхад буддын шашинт монголчууд өмгөөллөө. Баба Мазари: “Үндэстнийг шашин биш, цус тодорхойлно” гэсэн нь үнэн ажээ”,
“Хазарууд бид үндэс угсаа нэгтнүүдээ өөрөөр бас хэлдэг. Чингисүүд (Чангэзи) гэж нэрлэдэг. Чингис хүн, хазар хүн гэдэг нь бидний хувьд адил утгатай юм”,
“Хазарууд бидний түүхэнд шинэ хуудас нээгдлээ, бид дахин төрж, шинэ амьдралтай золголоо. Монголчууд хазаруудыг юу гэж үздэг бол доо л гэж явдаг байлаа, би. Гэтэл ахан дүүсээ гэж үздэг нь тодорхой боллоо. Өнөөдөр бол миний амьдралын хамгийн аз жаргалант өдрүүдийн нэг юм”,
“Үнэн үү гэж өөрөөсөө гайхан асууж, мэдээллийг дахин хараад үнээн гэж өөртөө хэлэн баясч сууна. Та бүхний санаатай адил утгатай бодлогыг Монголын засгийн газар явуулбал юутай сайхан бэ. Биднийг Монгол улс л юуны өмнө хамгаална гэж бодогдлж байна. Тийм цаг ирнэ гэж итгэж байна” гэх зэргээр бичсэн хэдэн зуун мэссэжийг бидэнд илгээж, талархал ерөөлөө илэрхийлсээр байна.
Ч.Мөнхбаяр
MMXI.X.XV
www.facebook.com/moenhbayar
Хазар монголчууд өөрсдийгөө Чингисүүд, Чингис хүн гэдэг
Эрхэм судлаач элий балай болов уу?
Судлаач Ганхуяг гээд л ойр орчмынхон нь хөөргөддөг ч, юу судалдаг, судлаач мөн эсэхийг нь ч олон түмэн үл мэдэх бөлгөө. РR-чин гэвээс илүү зохилтой гэж хүмүүс ярилцдаг л юм билээ.
Энэ хүн “Stop Killing Hazaras” хэвлэлийн хурлыг зохион байгуулж, элэг нэгтнээ өмгөөлсөн хүмүүс рүү утга учиргүйгээр дайрч, элдвээр доромжилжээ. “Ганц ч үгэнд нь итгэж болохгүй гэдгийг судлаачийн хувьд баталж байна” гэж хүртэл дүвчигнэжээ. “Хазар монголчуудаа дэмжицгээе!” уриалгад нэгдсэн 20 гаруй ТББ-ыг энэ хэдийн байгуулсан хулхи байгууллагууд гэж гүжирджээ. Нийгэмд танигдсан ТББ-уудыг мэддэггүй энэ судлаач сүүлийн үед газар аваад байгаа “Монголын ертөнцийг мэдэхгүй байх” гэдэг өвчинд мөн нэрвэгджээ.
“Хазарууд бидэнд патлий ч үгүй, монгол гэдгийг нь шинжлэх ухаан батлаагүй, хангалттай баримт байгаа” гэж бодот байдлаас яг эсрэг зүйл хэлжээ. Тэгвэл, хазаруудыг бүх дэлхийн “түрэгжсэн монголчуудаас гаралтай” гэж нэгэн дуугаар тодорхойлдогийг хаанаас ч үзэж болно. Үүнийг бичигч бээр: түрэгжсэн монгол төдийгүй, өвөг монгол, монгол, пэрсэжсэн монголчуудын түрлэг хазарын ард түмэн үүсэн бүрэлдэхэд гол хүчин зүйл болон нөлөөлсөн агаад, гэхдээ дотроо бас ялгавартай, монголчуудад элэгтэй нь байхад, өөр бодолтой нь ч буй гэдгийг бичиж ирэв. Бүх хазарууд бол монголчууд юм гэж хэзээ ч хэлж байсангүй, бидэнд элэгтэйг нь хазар монголчууд гэж томъёолж, нийт хазаруудыг ах дүү ард түмэн хэмээе гэсэн маань буй. Юм гэдэг нарийн, “судлаачийн” хувьд дэндүү бүдүүн.
Гумилёвын “Хазарыг нээсэн нь” номыг уншаад Д.Ганхуяг бүхнийг ойлгосон гэнэ. Тун харамсалтай нь уншаагүй ажээ. Уг номд, Хазария буюу Хазарын каганат гэгддэг сөнөсөн гүрний тухай үгүүлж, хазарууд хаашаа алга болов хэмээн, таамгуудыг дэвшүүлсэн байдаг. Огт оргүй болсон улс түмний тухай бичсэн болохоос, одоо бидэнтэй учран золгож буй хазар монголчуудын тухай бичээгүй болой. Хэдэн жилийн өмнө Монголын өдөр тутмын том сонинд нэг сурвалжлагч бүсгүй хазар монголчуудын тухай үгүүллээ гэсэн чинь мөн тэр устсан улс түмний тухай орчуулж хэвлүүлсэн байсан нь элэг хөшөөсөн. Түүнийг л Д.Ганхуяг уншиж судалсан бололтой. Гумилев ч түүхийн баримтлалыг бүрэн дүүрэн өгч чадахгүй, алдаа мадаг гаргасан байдаг бөгөөд, үндэсний асуудлыг судалж мэдэхэд нэг ном хангалтгүй юм.
"Судлаачийн" эл бичвэрийн ихэнх хэсгийг нь, Д.Энхбатыг дагаж ИЗН-д нэгдээгүй, НН-ын зүтгэлтнүүдийг гутаан доромжилсон зүйлс эзэлжээ. Өөрөө Д.Энхбатын ч билүү, Д.Энхбатын “НН”-ын ч билүү зөвлөх гэнэм. Д.Ганхуягийн согтуу хөлчүү, элий балай гэмээр үгсийг ойлгоход энэ л хангалттай. Түүний бичдэг зүйлс ард түмний эсрэг улс төрийн бүлэглэлүүдэд нэн таатай л юм билээ.
Дээрх хэвлэлийн бага хурлын гол зохион байгуулагч нь би юм. Хазарын асуудлаарх акцидаа урихад ойшоон оролцсон нөхдийг маань дайрч давшилсныг эс хүлцэн, үүнийг тэрлэж сууна.
2001 онд, зарим хэмжээний эрх чөлөөтэй болонгуутаа, манай засгийн газарт хандан тусламж хүсч, хамтран ажиллахыг санал болгон илгээсэн, хазар монголчуудын захидлыг эрх баригчид өдий хүртэл нуун дарагдуулсан нь саяхан илрэв. Монголын дарангуйлагч нар монгол туургатныг ¹1 дайснаа гэж үзэн ядсан үйл ажиллагаа явуулж байдгийг, хазар монголчуудад яаж хандаж ирснийг би нэг бус удаа бичсэн.
“Stop Killing Hazaras” хэвлэлийн хурлын дараа хазаруудын эсрэг хандлага идэвхжив. Зовж зүдэрсэн хазар монголчууд руу дайрч давшилсан зүйлүүд ч бичигдэж цацагдаж байна, “сэтгэгдэл зохион байгуулалт” зэрэг ажиллагаа ч лут байна. Нэг мэдээллийн дор 100 гаруй сэтгэгдэл байх ба хэдхэнээс бусад нь цөм анти-хазар чиглэлтэй байв. Би өөрөө хэвлэл мэдээллийн хүн тул аль нь сэтгэгдэл, аль нь “сэтгэгдэл зохион байгуулалт” болохыг мэдэлгүй яах вэ. Хазарын асуудалд гардаг хэвийн рэакци ямар байдгийг гадарлахтайгаа.
Д.Ганхуягийн тухайд гэвэл блог-сайт дээрээ сэтгэгдэл бичээд байх бүрэн боломжтой, учир нь сэтгэгдлийн хэсэгт нь IP байдаггүй юм билээ. IP байхгүй, эсвэл бүрэн бус IP-тай сэтгэдлүүд бол худал суртал ухуулга байдаг юм шүү дээ. Худал IP гаргадаг программ ч буй болсон.
Хэвлэлийн хурал руу маань янз бүрээр дайрч довтолж байгаа нь биднийг сэтгэлээр унагахгүй юм. Дэлхийн хазар монголчууд бидэнд талархал ерөөлийн үгсээ илгээн баясгасаар байна. Тэд “Бид бол монголчууд”, “Бид нэг ард түмэн”, “Миний амьдралын хамгийн аз жаргалант өдрүүдийн нэг”, “Бид өөрсдийгөө хазарууд гэхээс гадна чангэзичүүд /Чингис гэхийг тэгэж хэлнэ/ гэдэг” гэх зэргээр бичиж, чин сэтгэлээ илэрхийлж байна.
Үндэсний эсрэг хүч биднийг Хазарын тухай дуугарсан ч, Өвөр Монголын тухай дуугарсан ч, бүр Монгол улсынхаа тухай дуугарсан ч “цаагуур байсан гайг наагуур дуудав” гэж хялайдаг. Яс үндсийн талаар эргэлзээтэй этгээдүүдээр толгойлуулсан хүчний хувьд монгол үндэстэн, туургатан гай юм байж. Харин монголчуудын хувьд тэд өөрсдөө жинхэнэ гай юм. Тэр гайтнуудын ганц ч үгэнд итгэж болохгүй гэдгийг монгол хүний хувьд баталж байна.
Ч.Мөнхбаяр
ММХI.Х.ХIII
http://moenhbayar.blogspot.com
Чингис хааныг шүтэн бишрэх нь АНУ-д хүчээ авч байна
Монголд болдоггүй Чингисийн тахилга АНУ-д болж байна
Саяхан, Чингис хааны тахилгын ёслол Амэрик дахь монголчуудын дунд 24 дэх удаагаа зохион байгуулагдсан юм. Нью-Жэрси муж улсын Принстон хотноо болсон эл уламжлалт арга хэмжээ анх 1988 онд зохиогдож байжээ.
Эрдэмтэн Хангины Гомбожав нарын өмнөд монгол, халимаг хүмүүс Монгол-Амэрикийн соёлын холбоо (МАСХ, МАСА, Mongol-American Cultural Association) гэх монгол туургатны чанартай ТББ-г АНУ-д үүсгэн байгуулж, бүхий монгол элэгтний эрхэм дээд шүтээн болсон Чингис хааныг АНУ-д анх тахин ёсолсноос хойш олон он жил улиран өнгөрчээ.
Өдгөө АНУ-д Монгол улсын 30 мянга, халимаг зургаан мянга, хазар хоёр мянга, буриад, тува 100-200, өмнөд монгол 50-100 хүн аж төрж буйн төлөөлөл Принстон хотноо чуулжээ. Энэ жил буриад, тува, хазар түмний төлөөлөл анх тахилгад оролцож буй нь онцлог юм. МАСХ-ны дарга Санж Алтан, УЗГ Чингэлтү, Палжи, Энхээ, Цагаанбаатар, Эттингэр, зохион байгуулагч Д.Бямбахүү болон бусад хүмүүсийн халуун дулаан сэтгэл зүтгэлээр энэхүү сайхан ёслол бүтжээ. Санж Алтан халимаг, Чингэлтү тайваний монгол, Палжи энэтхэгийн монгол, Цагаанбаатар өмнөд монгол, сүүлийн үед МАСХ-ны ирээдүйтэй залуу боловсон хүчин гэгдэж буй Д.Бямбахүү Монгол улсын иргэн юм.
Эрдэмтэн Х.Гомбожав Эзэн хорооны тахилгын байдлаас сэдэвлэн, 1986 онд АНУ дахь Чингисийн тахилгын зан үйлийг зохион тогтоожээ. Ордост 700 гаруй жилийн өмнөөс дархадууд бүтэн жилийн турш Чингис хааныг тахиж ирсэн агаад, хамгийн том ёслол нь билгийн тооллын 3.21-нд болдог аж. Х.Гомбожав Эзэн хорооны тахилгаас буддын болон засгийн нөлөө зэргийг хасч, бөө мөргөл, монгол уламжлалд ойртуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна.
Жонон өчиг ерөөл айлтгаж, найман ямтан давтан хэлж, Чингис хааны алдар гавъяаг бахдан дуудаж, монгол туургатнаа цөмийг нь магтан дурдаж, дэлхийн монголчуудын нэрийн өмнөөс Чингис хааны асаасан монгол гал голомтыг унтраалгүй, мөнхөд бадраан мандуулж явахыг тангараглаж байх нь утга төгөлдөр. Найман ямтны дунд хазар монгол хүн байх нь онцлом үзэгдэж байв. Тахилгын ёслолд оролцогчид бүгдээр Чингис хаанд мөргөхөд Санж Алтан гуай өвдөг сөгдөн, духаа газар хүргэн, гүн сүсэгтэйгээр залбирч мөргөн байх нь үнэхээр сэтгэл хөдлөм байлаа.
Тэрбээр 24 дэх удаагийн ёслолыг нээж үг хэлэхдээ анх оролцож буй хазар монголчуудын талаар: “Хазар монголчууд нь Чингис хааны эзэнт гүрний үед бий болсон онцгой нэгэн монгол бүлэглэл юм” гэсэн билээ.
Амэрикийн хазаруудын байгууллагын тэргүүн Давуд Али Чангэзи:
“Түүх, гэнэтикийн судалгаагаар хазарууд монгол гаралтай гэдэг нь батлагдсан билээ. Хазар бид хаадын хаан Эзэн Чингисээрээ бахархаж, овоглон явдаг. Монгол гаралтай гэдгээ бид Афганистан, Иран, Пакистанд чөлөөтэй зарлан тунхаглаж чаддаггүй. Харин одоо монгол анд нөхдийнхөө дунд бахдалтайгаар тунхаглаж байна.
Бид монгол үүсэл гарлаа хэзээ ч мартаагүй. Миний бие хүүхэд байхаасаа эхлээд Чингис хаанаа тахин шүтэж ирсэн. Би хувьдаа өөрийгөө 100 хувь монгол хүн гэж боддог.
2001 онд Хазаражатын Бамиянд VI зууны үеийн Буддын баримлыг талибууд устгасан нь шашны учир холбогдолгүй бөгөөд, хазар хүн шиг харагдаж байна гэж устгасан билээ. Тэгвэл хазаруудыг монгол хүн шиг харагдаж байна гэж устгаж ирлээ…” гэхчилэн хэлж, бас монгол дээлтэй байсан нь олны сэтгэлийн утсыг ихэд хөндсөөн.
МАСХ-ны монгол хүүхдүүдэд туслах сангийн (http://www.maca.usa.org/donations.html) ЕЗохицуулагч Т.Эттингэр: “Манай сан 1995 онд МАСХ-ны удирдлага, Амэрикийн Ж.Бэйкэр зэрэг нэрт зүтгэлтнүүдийн санаачилга, зүтгэлээр байгуулагдсан. Түүнээс хойш бид 250 мянган долларын төсөл хэрэгжүүлж, 2000 гаруй хүүхдэд тусаллаа” гэхэд бүгд талархан хүлээж авав.
МАСХ-ны Хүмүүнлигийн шагналыг Ш.Тэмцэлтэд олгосон нь ч олонд сайшаагдав. Ш.Тэмцэлт 1981 оны сурагчдын хөдөлгөөнөөс хойш өдийг хүртэл өмнөд монголчуудын хүний эрх, үндэсний оршихуй, соёлын төлөө тэмцэж ирснийг үнэлж, энэ шагналыг олгосон юм.
Ар Монголын “Mongol World”, Өмнөд Монголын “Анда” зэрэг хамтлагууд урлагийн тоглолтыг өргөн барьж, учран золгосон монгол туургат ахан дүүсийг баясган байв.
Тахилгын ёслолын идэвхтэн Д.Бямбахүү, хазар охин, Давуд Чингис нар
АНУ-д газар газрын монголчууд ийнхүү нэгдэн нягтарч байхад, монгол
ертөнцийн төв байх учиртай Монгол улсад маань ийм үйл явц болдог билүү
дээ гэх бодол тархинд минь харван орж ирж байв. Чингис хаан монголчуудыг
нэгтгэсэн, одоо ч нэгтгэж байна ч гэж бодсон билээ.
Бурханы хөвүүн Чингис хааныгаа бид нэгэн тэнгэр адил үзэж, мөргөн бишрэх
учиртай юм. Чингэвээс Богд баатрынхаа хязгааргүй эрч хүчээс хүртэн
жаргах болно. Ард түмэн маань ч мөнхийн хааныгаа тахин шүтдэг арвин баян
ёстой байв.
Чингисийн туг сүлдийг тусгай сүм барьж тахидаг, үе залгамжилсан тугчид
хадгалж хамгаалдаг байлаа. Эрдэнэзуугийн дэргэд Чингисийн цагаан сүлд,
цэргийн бүрээг ном уншиж тахидаг, лам нар харж ханддаг сүм байв. Халхын
Засагт ханы Лу гүний хошуунд Цагаан сүлдийн сүм байсан, наадам хийж
тахина. Сэцэн ханы Чин Ачит вангийн хошууны Чингисийн тугийн сүмд хорь
гучин лам тахин сууна. Чингис хааныг арван зургаан баатар хүрээлж,
дөрвөн зүгийн дөрвөн хаан түүнд мөргөж буйг дүрсэлсэн баримал хойморт нь
байж. Догшин хар сүлдийг хүндлэн тахина. Эзэн хааны сүлдийг мандуулдаг
нь Өвөр Монголд нэн түгмэл. Үүшин хошууны онгуд нар гурван жил дутам
цагаан сүлдийн их тайлга хийдэг гэх мэт.Чингисийн тайлга нь 1282 оноос дэлгэр журам нь үүсч, 1295 онд Тайлгын яам ёслолын явдлыг нь эрхлэх болсон эртний сайхан уламжлал билээ. Хаврын эцэс өөлжин луу сарын хорин нэгнээ ерэн есөн гүү уяж, сацал сацсанаар цагаан сүргийн хурим, зуны дунд морин сарын арван зургаанаа ертөнцийн дэлгэр их тоногийг талбиж ерэн есөн цагаагчийн үрсийг гаргаснаар зуны уураг үрсийн хурим, намрын эцэс нохой сарын арван хоёрноо унаганы чагт шилбийг эвхсэнээр ногт ширгийн хурим, өвлийн дундад хулгана сарын шинэд милагудыг хийснээр тасам талбих хурим үйлдэнэ хэмээн Чингисийн тайлгыг дөрвөн улиралд ёсолдог байжээ. Чингис хааныг эрхэмлэн дээдлэх ёс уламжлалын талаар Монголын ёс уламжлалын их нэвтэрхий тольд энэ мэтчилэн үгүүлсэн нь багагүй.
Бурхан Халдунд Чингис хаан сүлд тайлгаа хийж байсан сүмбэр их овоо байжээ. 1206 онд Тэмүүжинд Чингис хаан цол өргөсний дараа тэнд тэнгэрийн сүлдийг хурайлж тахисан нь мөн уламжлал болжээ. Тэр цагаас хойш Монголын ихэс дээдэс Бурхан Халдуныхаа Чингисийн сүлд овоонд жил бүр сум өргөх их тайлгын ёслол үйлдээд наадам хийдэг байж. Хэнтий ханд Өндөр гэгээн Занабазарын үүсгэн байгуулсан Сүлд тайлгын дуган байв. Дашлигчилэн гэдэг хийд мөн сүлд тайлгын ажлыг гол болгоно. Нэгэн тусгай сүм Чингисийн жалгыг тахина.
Өвөр Монголын Эзэн хороо хошууны Алтан Гандирийн шил дээр Чингисийн онгоныг шүтэх цогцолбор сайхан сүм сүндэрлэнэ. Саявтар шинэчлэн тохижуулж улам сүрлэг төгөлдөр болгожээ.
Тусгаар Монгол улсад маань Чингис хааныг хүндэтгэх хамгийн сүрлэг сайхан байгууламжууд байх учиртайгаас гадна, хамгийн том тайлга, арга хэмжээнүүд болж байх учиртай сан!
Гэтэл Монголд маань Чингис хааныгаа тахин шүтэх төрийн том ёслол, үндэсний баяр байна уу даа. Ийм тийм юм болдог гэж зарим нь хэлж болох ч, тэр нь төдийлөн анхаарал татдаггүй юм уу даа.
1990оноос хойш манайд тахилга тайлгын ёс хавтгайрч, үй түм болсон. Боломжтой бүхнийг тахиж тайж байна. Харин Чингис хааныгаа тийнхүү ёслон хүндэтгэж байнуу, бид. Нүдэнд үзэгдэж, чихэнд дуулдах юм бараг үгүй сэнж үү.
Монголчуудыгаа нэгтгэн нэгэн гэр улс болгон мөнхжүүлж, даян дэлхийд ялагч болгон алдар нэрийг нь цуурайтуулсан их хаанаа бид туурга тусгаар гал голомтдоо тахин дээдлэхгүй бол бусдыг тахихын ч учир юун. Чингис хаан бол бурхан шүтээн болох учиртай аугаа хүмүүн юм. Тахиад зогсохгүй, шашинчлан сүсэглэж биширч явах учиртай юм. Бишрэлийнхээ хүчээр Чингисийн үеийнх адил хүчирхэгжиж, бүх монгол туургатнаа нэгтгэж аван, зуун зууны хагацлыг арилгаж, элэг бүтэн болох ёстой юм. Энэ бүхний эхлэл нь Чингисийн тахилга болог л дээ.
Нэгэн гадаадын харъяат монгол хүмүүн Цонжин Болдогийн цогцолборыг шүтлэг бишрэлийн байгууламж гэж бодсон юм билээ. Тэгээд мөргөж залбирах гэтэл зугаацаж цэнгэхээр ирсэн улс амьтан бужигнаж шуугиад тийм боломж олгосонгүй. Хэдий болтол ийм байдал үргэлжлэх вэ. Аягүйдвэл Чингис хаанаа харьд алдаж ч мэдэхээр болоод байгаа шүү. Авах хүсэлтэй улс орон, гадны байгууллага хүмүүс ч бий, манай нэг дарга л зарж орхино.
Хэрэв Чингисийн төрийн их тахилга хийж, үндэсний баяр болгон хүндэтгэж хэвшвээс харийнханд ч алдахгүй, Монгол улс үндэстнээ ч мандуулан бадруулна. Монгол туургатан хүн заавал Монголд ирж Чингисийн тахилгад оролцоно хэмээн зорьж, даяар Монгол туургатан цор ганц нэгтгэгчийнхээ сүлдэн дор нягтран ижилсэж байх болно. Өөр нэгтгэгч хүчин зүйлүүд бий ч, хэл, соёл, шашин зэрэг тэдгээр факторуудын аль нь ч хэсэгчлэн нэгтгэхээс бус, бүгдийг нэгтгэж тэр бүр чадахгүй байна.
Монгол туургатан янз бүрийн улсад оршиж, олон хэсэг хуваагдсан тул ондоо ондоо баяр тэмлэглэдэг. Тэгвэл бүх монгол туургатныг нэгтгэх ямар баяр байж болох вэ? Мэдээж, Чингисийн тахилга! Мөн өөр бусад үндэстний хүн Чингис хаанд мөргөх гэвэл үтэр өшиглөн хөөж болохгүй юм. Их хааны маань суу алдар даян дэлхийг бишрүүлж л байг.
АНУ-д тэндхийн монгол туургатан Чингисийн тахилгаар нэгдэн нягтарч байна. Монгол улсад дэлхийн монгол туургатан Чингисийн тахилгаар нэгдэн нягтрах цаг болжээ. Монгол төр түмэн маань үүнийг анхааралдаа авч, сүр сүлд төгөлдөр тахилга, үндэстний баяр, ёслолын байгууламжийг үүсгэн, амьдралд хэрэгжүүлэх болтугай!
Ч.Мөнхбаяр
ММХI.X.VI
http://moenhbayar.blogspot.com
Subscribe to:
Posts (Atom)